Tuyết biển là những vụn hữu cơ li ti rơi chậm từ tầng nước mặt xuống đáy đại dương: xác sinh vật phù du, phân của các loài nhỏ, chất nhầy, bụi và vô số mảnh vụn kết dính lại. Dưới ánh đèn của tàu lặn, chúng trông đúng như những bông tuyết trắng bay lả tả trong đêm đông — chỉ khác là cơn tuyết này không bao giờ ngừng, và nó rơi ở mọi đại dương.
Với sinh vật biển sâu, tuyết biển là nguồn thức ăn quan trọng bậc nhất, vì ở dưới bóng tối không có gì quang hợp được. Hình dung đáy biển như một ngôi làng không có ruộng, sống nhờ những gói lương thực được thả dù từ trên trời xuống. Mục từ này đi theo một bông tuyết biển từ lúc nó hình thành ở gần mặt nước cho tới khi nằm lại dưới đáy.
Một bông tuyết biển được làm từ gì
Không có hai bông tuyết biển giống nhau, nhưng thành phần thường gặp gồm những thứ sau. Chúng không rơi riêng lẻ mà dính vào nhau thành những cụm mềm, xốp, kích thước từ hạt bụi tới vài centimét.
- Xác tảo và sinh vật phù du chết, phần còn lại của những “tấm pin mặt trời” tí hon ở tầng nước nắng.
- Phân của các loài nhỏ như giáp xác chân chèo, thường được đóng thành những viên nhỏ chìm nhanh hơn vụn rời.
- Chất nhầy do nhiều sinh vật tiết ra, đóng vai trò như keo dính các mảnh vụn với nhau.
- Những “ngôi nhà” bằng chất nhầy bị bỏ lại: một số sinh vật phù du nhỏ sống trong lớp màng nhầy dùng để lọc thức ăn, khi màng bị tắc, chúng bỏ đi làm cái mới, và cái cũ chìm xuống thành một bông tuyết lớn.
- Vỏ đá vôi và vỏ silic cực nhỏ của một số loài tảo và sinh vật đơn bào.
- Bụi do gió mang từ đất liền ra biển, cát mịn, và ngày nay, cả những mảnh vi nhựa.
Nhờ chất nhầy, các cụm tuyết biển lớn dần trên đường rơi, gom thêm vụn nhỏ như quả cầu tuyết lăn trên dốc. Cụm càng lớn càng chìm nhanh, và càng hấp dẫn những sinh vật đói đang chờ phía dưới.
Hành trình rơi: chậm như một chiếc lá trong hồ
Tuyết biển không rơi như hòn đá. Nó lơ lửng, chao đảo, bị dòng nước đẩy qua lại, và chìm rất chậm. Một bông nhỏ có thể mất nhiều tuần mới tới được đáy biển sâu vài nghìn mét; những cụm lớn, nặng thì nhanh hơn, có khi vài ngày.
Trên đường đi, bông tuyết bị “ăn dần”. Vi khuẩn bám vào phân giải nó, những con tôm nhỏ và giáp xác chân chèo gặm nhấm, có loài sứa và giun biển giăng lưới nhầy để bắt lấy nó. Mỗi tầng nước lấy đi một phần, giống như một gói hàng đi qua nhiều trạm và ở trạm nào cũng bị bóc bớt.
Kết quả là chỉ một phần nhỏ chất hữu cơ được tạo ra ở mặt biển rơi được tới đáy sâu. Phần ấy tuy ít nhưng là bữa ăn chính của cả cộng đồng sinh vật đáy biển, nơi mà mọi thứ khác đều khan hiếm.
Vì vậy, đáy biển dưới những vùng nước mặt giàu tảo, như nơi có nước trồi mang dinh dưỡng lên, thường đông đúc sinh vật hơn đáy biển dưới những vùng nước trong xanh nghèo dinh dưỡng giữa đại dương. Nhìn đáy biển, các nhà khoa học có thể đoán được phần nào mặt biển phía trên giàu hay nghèo.
Những ai ăn tuyết biển
Ở tầng giữa, nhiều sinh vật nhỏ có cách bắt tuyết biển rất khéo. Có loài giun biển và ốc trôi nổi giăng ra màng nhầy như tấm lưới, chờ tuyết rơi vào rồi cuốn lại ăn cả lưới lẫn mồi. Mực ma cà rồng, một sinh vật nhỏ họ hàng với mực và bạch tuộc, được ghi nhận vươn hai sợi tua dài để gom vụn trôi qua rồi vo lại thành viên để ăn.
Dưới đáy, hải sâm là những người ăn tuyết biển chăm chỉ nhất: chúng bò chậm, nuốt lớp trầm tích mặt và tiêu hoá chút chất hữu cơ còn sót lại. Sao biển giòn xoè tay đón vụn rơi. Giun và giáp xác nhỏ sống trong lớp bùn thì ăn những gì đã chìm sâu thêm.
Lượng tuyết biển rơi xuống cũng thay đổi theo mùa. Khi tảo ở mặt nước nở rộ, vài tuần sau đáy biển sâu nhận được một đợt “tuyết dày” bất thường, và sinh vật đáy phản ứng rất nhanh — có nơi người ta thấy hải sâm kéo đến đông hơn hẳn. Nghĩa là dù ở tận đáy tối, cư dân vẫn cảm nhận được nhịp mùa trên mặt biển qua bữa ăn của mình.
Điều này giống như một ngôi làng vùng núi sống nhờ hàng hoá theo xe từ đồng bằng lên: mùa màng dưới xuôi bội thu thì chợ trên núi cũng đông vui hơn, chỉ chậm hơn vài tuần. Ở biển, “con đường” nối hai nơi chính là cột nước dài hàng nghìn mét, và “xe hàng” là những bông tuyết chậm rãi.
Một bông tuyết nhìn qua ô cửa tàu lặn
Khi tàu lặn chìm qua vùng chạng vạng và bật đèn, điều đầu tiên người ngồi trong khoang thấy không phải cá, mà là một làn bông trắng li ti bay ngược lên qua ô cửa, vì tàu đang chìm nhanh hơn chúng. Có những cụm nhỏ như hạt bụi, có cụm to bằng hạt đậu, có sợi dài lượn lờ như tơ. Một con tôm trong suốt lơ lửng giữa đám bông, thỉnh thoảng giật nhẹ để vớt một mẩu. Người lái tàu bảo: dưới này lúc nào cũng có tuyết, chỉ là không ai ở đây để thấy.
Có một điều thú vị trong cảnh ấy: tuyết biển trông như đang bay lên chỉ vì tàu chìm nhanh hơn chúng. Khi tàu dừng lại, những bông tuyết mới từ từ chìm xuống ngang ô cửa, đúng nhịp chậm rãi vốn có của chúng.
Tên gọi “tuyết biển” ra đời chính từ những khoảnh khắc như vậy: người quan sát dưới nước thấy cảnh giống hệt trời đổ tuyết. Nhưng khác với tuyết thật là nước đông lạnh, tuyết biển là thức ăn, là phân, là xác, là toàn bộ dòng chảy của sự sống từ trên xuống dưới. Mỗi bông tuyết là một bản tin nhỏ gửi từ mặt biển xuống đáy sâu.
Hiểu lầm thường gặp về tuyết biển
“Tuyết biển chỉ có ở vùng biển lạnh.” Không đúng. Tuyết biển rơi ở mọi đại dương, kể cả vùng nhiệt đới nước ấm. Cái tên chỉ mô tả hình dạng nhìn thấy dưới ánh đèn, không liên quan tới nhiệt độ.
“Tuyết biển là rác bẩn.” Phần lớn tuyết biển là chất hữu cơ tự nhiên: xác tảo, phân, chất nhầy. Đó là thức ăn và là một mắt xích của vòng tuần hoàn vật chất, không phải ô nhiễm. Chỉ phần vi nhựa lẫn vào mới là thứ con người thêm vào.
“Đáy biển sâu sống chủ yếu nhờ cá chết chìm xuống.” Xác lớn như cá voi chìm xuống là dịp hiếm hoi. Bữa ăn hằng ngày của đáy biển chủ yếu là cơn mưa vụn nhỏ không ngừng, chứ không phải những xác lớn.
“Tuyết biển rơi thẳng một mạch xuống đáy.” Trên đường rơi, tuyết biển bị ăn, bị vi khuẩn phân giải, vỡ ra rồi kết dính lại nhiều lần. Phần chạm đáy đã qua tay rất nhiều “người” ở các tầng nước trên.
Băng chuyền đưa cacbon xuống đáy biển
Tảo ở mặt biển lấy khí cacbonic từ không khí để quang hợp. Khi tảo chết hoặc bị ăn rồi thành phân, phần cacbon ấy theo tuyết biển chìm xuống. Một phần được giữ lại rất lâu ở nước sâu và trong lớp trầm tích đáy, tách khỏi bầu khí quyển trong thời gian dài. Các nhà khoa học gọi quá trình này là bơm sinh học của đại dương.
Có thể hình dung bơm sinh học như một băng chuyền chậm rãi, mỗi ngày mang một lượng cacbon từ trên trời xuống tận đáy biển. Nó cùng với cuộc di cư đêm của sinh vật vùng chạng vạng là những lý do khiến đại dương được coi là một trong những “kho chứa” cacbon lớn của Trái Đất.
Nếu không có băng chuyền này, nhiều nhà khoa học cho rằng lượng khí cacbonic trong không khí sẽ cao hơn đáng kể so với hiện nay. Một cơn mưa vụn mà mắt thường không thấy hoá ra đang góp phần giữ cho khí hậu của cả hành tinh ổn định hơn.
Vì vai trò này, các nhà khoa học theo dõi tuyết biển rất kỹ: họ đặt những chiếc phễu thu mẫu treo giữa nước, chụp ảnh bằng máy quay đặc biệt, để hiểu biển đang hấp thụ cacbon nhiều hay ít và có thay đổi khi nước ấm lên hay không.
Từ tuyết biển thành đá: chuyện của hàng triệu năm
Phần tuyết biển không bị ăn hết sẽ nằm lại dưới đáy, tích thành lớp bùn rất mịn. Qua thời gian địa chất, lớp bùn ấy có thể biến thành đá. Bảng dưới đây so sánh vài loại trầm tích đáy biển.
| Loại trầm tích | Hình thành từ | Điều thú vị |
|---|---|---|
| Bùn vỏ đá vôi | vỏ đá vôi cực nhỏ của tảo và sinh vật đơn bào | qua hàng triệu năm có thể nén thành đá phấn, như những vách đá trắng ở một số bờ biển châu Âu |
| Bùn vỏ silic | vỏ thuỷ tinh của tảo silic và sinh vật đơn bào khác | thường gặp ở vùng nước lạnh giàu dinh dưỡng |
| Đất sét đỏ đáy sâu | bụi mịn từ đất liền theo gió ra biển | tích tụ cực chậm ở những vùng đáy rất sâu, xa bờ |
| Trầm tích gần bờ | phù sa sông, cát, mảnh vụn từ đất liền | dày và tích nhanh hơn hẳn ngoài khơi |
Nghĩa là một mẩu phấn trắng có khi là hàng tỉ vỏ tảo tí hon từng trôi trong biển cổ và rơi xuống thành tuyết biển. Nhìn theo cách đó, tuyết biển không chỉ nuôi đáy đại dương hôm nay, mà còn là người thợ chậm rãi xây nên một phần vỏ Trái Đất.
Câu hỏi thường gặp
Tuyết biển có phải là tuyết thật không?
Không. Tuyết biển không phải nước đông lạnh mà là các vụn hữu cơ như xác sinh vật phù du, phân, chất nhầy và bụi kết dính lại. Tên gọi xuất phát từ việc dưới ánh đèn, chúng trông giống những bông tuyết đang rơi.
Tuyết biển rơi xuống đáy biển mất bao lâu?
Tuỳ kích thước và độ nặng. Cụm nhỏ, xốp có thể mất nhiều tuần mới tới đáy biển sâu vài nghìn mét, còn cụm lớn, đặc hơn chìm nhanh hơn, có khi chỉ vài ngày. Trên đường rơi, phần lớn bị vi khuẩn và sinh vật khác ăn bớt.
Vì sao tuyết biển quan trọng với sinh vật biển sâu?
Ở tầng sâu không có ánh sáng nên không có thực vật hay tảo tạo ra thức ăn tại chỗ. Tuyết biển mang chất hữu cơ từ mặt nước xuống, trở thành nguồn thức ăn chính của nhiều sinh vật tầng giữa và đáy biển.
Tuyết biển liên quan gì đến khí hậu?
Tuyết biển mang theo cacbon mà tảo đã hấp thụ từ không khí xuống nước sâu và lớp trầm tích đáy, giữ nó ở đó rất lâu. Quá trình này gọi là bơm sinh học của đại dương, góp phần làm chậm lượng khí cacbonic tích trong khí quyển.
Vi nhựa có lẫn trong tuyết biển không?
Có. Các nghiên cứu đã ghi nhận những mảnh nhựa nhỏ bị cuốn vào các cụm tuyết biển và chìm theo xuống tầng sâu. Đây là một trong những con đường khiến rác nhựa từ mặt nước có thể đến tận đáy đại dương.
Có thể nhìn thấy tuyết biển bằng mắt thường không?
Người lặn ở vùng nước nông đôi khi thấy những hạt lơ lửng tương tự, nhưng tuyết biển ở tầng sâu chỉ thấy rõ qua ô cửa tàu lặn hoặc máy quay của robot dưới ánh đèn. Phim tài liệu biển sâu thường có những cảnh như vậy.