ChieuSau.comChiều Sâu
Các tầng của đại dương

Vùng chạng vạng của đại dương: tầng nước mờ tối và cuộc di cư lớn nhất mỗi đêm

Vùng chạng vạng nằm khoảng 200 đến 1.000 m dưới mặt biển. Mỗi đêm vô số sinh vật ở đây bơi lên tầng mặt kiếm ăn rồi lặn xuống trước bình minh. Vì sao vậy?

Countless tiny silver fish and red shrimp rising together through dim blue water at dusk, seen from below looking up toward a faint glow at the surface

Vùng chạng vạng là tầng nước nằm khoảng từ hai trăm tới một nghìn mét dưới mặt biển, nơi ánh sáng chỉ còn là một màu xanh lam mờ nhạt như bầu trời lúc vừa tắt nắng. Nó nổi tiếng vì một điều: mỗi tối, vô số cá nhỏ, tôm, mực và sinh vật phù du từ tầng này cùng bơi lên gần mặt nước để ăn, rồi trước bình minh lại rút xuống bóng tối. Hình dung cả một thành phố đi chợ đêm rồi về nhà trước khi trời sáng — ngày nào cũng vậy, ở khắp các đại dương.

Nhiều nhà khoa học coi đây là cuộc di cư lớn nhất hành tinh tính theo khối lượng sinh vật, lớn hơn mọi đàn chim hay đàn linh dương. Vậy mà vì nó diễn ra trong đêm và dưới nước, hầu hết chúng ta chưa bao giờ nghe đến. Mục từ này kể vùng chạng vạng là nơi thế nào, ai sống ở đó và vì sao họ phải đi đi về về mỗi ngày.

Một tầng nước sống bằng nửa ánh sáng

Ở vùng chạng vạng, ánh mặt trời yếu đến mức không cây cỏ hay tảo nào quang hợp nổi, nhưng chưa tắt hẳn. Một con mắt nhạy ngước lên vẫn thấy được một vùng sáng xanh mờ phía trên, và bất cứ thứ gì bơi ngang qua vùng sáng ấy đều hiện thành một cái bóng đen. Toàn bộ cuộc sống ở tầng này xoay quanh cái bóng: săn mồi bằng cách nhìn bóng, và trốn bằng cách xoá bóng của chính mình.

Nhiệt độ giảm khá nhanh khi xuống qua tầng này, từ nước ấm phía trên sang nước lạnh phía dưới. Ở nhiều vùng biển, giữa vùng chạng vạng còn có một lớp nước nghèo ôxy, nơi chỉ những sinh vật chịu được ôxy thấp mới ở lại lâu.

Thức ăn ở đây không được tạo ra tại chỗ. Sinh vật vùng chạng vạng hoặc phải ăn những gì trôi xuống từ trên, hoặc phải tự đi lên lấy. Và đó chính là lý do của chuyến đi đêm.

Để dễ nhớ, bạn có thể so vùng chạng vạng với một hành lang dài nối giữa căn bếp sáng đèn ở tầng trên và kho tối ở tầng dưới. Ít ai ở hẳn trong hành lang, nhưng mọi người đều phải đi qua nó.

Một ngày của một con tôm nhỏ

Buổi trưa, con tôm đỏ dài chừng một đốt ngón tay treo mình lơ lửng ở nơi nước đã tối sẫm. Phía trên đầu nó là một vòm xanh mờ nhạt, đủ để những con cá săn mồi nhìn thấy bất cứ thứ gì nổi lên thành bóng. Nó nằm yên, gần như không tốn sức. Chiều xuống, vòm xanh trên đầu tối dần. Như nghe được một hiệu lệnh vô hình, con tôm bắt đầu bơi lên, cùng hàng triệu con tôm, cá nhỏ và sinh vật phù du khác. Gần nửa đêm, nó đã ở trong lớp nước ấm gần mặt biển, đầy sinh vật phù du béo bở, ăn no trong bóng tối. Khi phía đông bắt đầu hửng sáng, nó lại quay đầu lặn xuống, mang theo bữa ăn trong bụng về chỗ trú tối tăm.

Câu chuyện ấy lặp lại mỗi ngày. Đối với một sinh vật nhỏ, quãng đường lên xuống hàng trăm mét là rất dài, tương tự một người đi bộ hàng chục cây số mỗi ngày. Nhưng cái giá ấy đáng trả: ở tầng mặt có thức ăn dồi dào nhưng ban ngày đầy mắt săn mồi; ở tầng sâu an toàn hơn nhưng đói. Đi lên lúc tối, xuống lúc sáng là cách lấy được cả hai.

Lớp đáy giả trên màn sonar

Cuộc di cư này từng khiến người đi biển bối rối. Khi tàu bắt đầu dùng sonar — thiết bị phát âm thanh xuống rồi nghe tiếng dội — người ta thấy trên màn hình một lớp phản xạ dày nằm lơ lửng giữa chừng nước, trông như đáy biển. Kỳ lạ hơn, lớp “đáy” ấy lại dâng lên gần mặt nước vào ban đêm và chìm xuống vào ban ngày.

Về sau các nhà khoa học hiểu ra đó không phải đáy biển, mà là những đàn sinh vật dày đặc, đặc biệt là cá nhỏ có bong bóng khí dội lại âm thanh rất tốt. Họ gọi nó là lớp tán xạ sâu. Đó là một trong những lần hiếm hoi mà con người “nhìn thấy” cả một cộng đồng sinh vật biển sâu cùng lúc, nhờ âm thanh chứ không phải ánh sáng.

Ngày nay các tàu nghiên cứu vẫn dùng chính phương pháp đó để theo dõi nhịp lên xuống của vùng chạng vạng, và nhờ vậy biết rằng nó xảy ra ở hầu khắp các đại dương, từ vùng nhiệt đới tới gần cực, chỉ đổi nhịp theo mùa và theo độ dài ngày đêm.

Bốn cách để không thành cái bóng

Trong suốt như thuỷ tinh. Rất nhiều sinh vật vùng chạng vạng, từ sứa, giun biển tới ấu trùng cá, có cơ thể gần như trong suốt. Ánh sáng đi xuyên qua chúng nên không tạo bóng. Chỉ những bộ phận không thể trong suốt, như mắt hay ruột đầy thức ăn, mới còn hiện ra lờ mờ.

Bật đèn ở bụng. Nhiều loài cá và mực có hàng đốm phát sáng dọc bụng. Chúng điều chỉnh độ sáng để khớp với ánh sáng từ trên chiếu xuống, khiến bóng đen của mình hoà vào nền xanh. Các nhà khoa học gọi đây là ngụy trang bằng phản sáng — giống như bật đèn để trở nên vô hình.

Thân bạc như gương. Một số loài có hai bên thân bạc óng, phản chiếu ánh sáng xung quanh như một tấm gương dựng đứng. Nhìn từ bên cạnh, chúng phản lại đúng màu nước chung quanh và gần như biến mất.

Và màu đỏ. Ở phần sâu hơn của vùng chạng vạng, nhiều loài tôm và sứa có màu đỏ thẫm. Vì ánh sáng đỏ đã bị nước hấp thụ hết từ phía trên, màu đỏ ở đây trông như màu đen — một kiểu áo tàng hình đơn giản mà hiệu quả.

Gặp gỡ vài cư dân vùng chạng vạng

Vùng chạng vạng có rất nhiều nhóm sinh vật. Bảng dưới đây chỉ giới thiệu vài gương mặt quen thuộc trong phim tài liệu, kèm cách nhận ra và điều đáng nhớ về chúng.

Cư dânNhận ra bằng gìĐiều đáng nhớ
Cá đèn lồngcá nhỏ cỡ ngón tay, hàng đốm sáng dọc thân và bụngthường đi lên gần mặt nước ban đêm; là thức ăn của rất nhiều loài lớn
Cá rìu biển sâuthân dẹt như lưỡi rìu, hai bên bạc như gương, mắt hướng lênkết hợp cả thân gương lẫn đèn bụng để xoá bóng
Tôm đỏ biển sâutôm nhỏ màu đỏ thẫm, râu dàimàu đỏ thành màu đen dưới sâu; vài loài phun ra chất phát sáng để đánh lạc hướng
Sứa lượcthân trong suốt, các hàng lông bơi lấp lánh cầu vồng khi gặp đèncầu vồng ấy là ánh đèn bị tán xạ trên các hàng lông bơi, không phải ánh phát quang
Mực nhỏ vùng chạng vạngthân ngắn, mắt to, nhiều loài có đốm sángđi lên xuống cùng đoàn di cư mỗi đêm
Ốc chân cánhốc tí hon bơi bằng hai “cánh” mỏngtrôi giữa nước suốt đời, không bao giờ bò trên đáy

Không phải cư dân nào cũng tham gia cuộc di cư mỗi đêm. Có loài đi lên hằng đêm, có loài chỉ lên một phần quãng đường, có loài ở yên một chỗ và chờ đoàn di cư đi ngang qua để săn. Chính sự đa dạng ấy biến vùng chạng vạng thành một trong những tầng nước khó nghiên cứu nhất: cư dân của nó luôn di chuyển, mỏng manh, và thường tan nát trong lưới trước khi kịp lên tới tàu.

Đôi mắt của vùng nửa sáng

Trong bóng mờ, con mắt là công cụ sống còn. Nhiều loài cá vùng chạng vạng có mắt rất to so với thân, có loài mắt hình ống chĩa thẳng lên trên như cặp ống nhòm, chuyên dò cái bóng của con mồi in trên nền trời xanh. Có loài sở hữu đầu trong suốt, nhìn được qua chính lớp da đầu.

Mắt của sinh vật vùng chạng vạng thường nhạy nhất với ánh xanh lam — đúng màu ánh sáng còn sót lại và cũng là màu của phần lớn ánh phát quang sinh học ở biển. Một số loài chỉ còn nhìn thấy dải màu rất hẹp, đổi lại có độ nhạy rất cao, giống chiếc máy ảnh chỉ chụp đen trắng nhưng chụp được trong bóng tối.

Điều này giải thích một hiện tượng thú vị khác: khi tàu nghiên cứu muốn quan sát sinh vật mà không làm chúng hoảng, họ thường dùng ánh sáng đỏ, thứ ánh sáng mà nhiều cư dân vùng chạng vạng gần như không thấy.

Vì sao tầng nước này quan trọng với cả hành tinh

Vùng chạng vạng không chỉ là chuyện của những con vật nhỏ. Nhiều nhà khoa học cho rằng tổng khối lượng cá ở tầng này có thể còn lớn hơn ở mọi tầng khác cộng lại, dù từng con chỉ bé bằng ngón tay. Cá ngừ, cá kiếm, cá heo, cá voi và chim biển đều kiếm ăn dựa phần nào vào cư dân vùng này khi chúng lên gần mặt nước.

Cuộc di cư mỗi đêm còn có một tác dụng ít ai ngờ: nó vận chuyển cacbon xuống sâu. Sinh vật ăn ở tầng mặt, rồi bơi xuống và thải phân, hô hấp, hoặc chết ở tầng sâu. Nhờ vậy, một phần cacbon mà tảo hấp thụ từ không khí được đưa xuống đáy đại dương và giữ ở đó rất lâu. Có thể coi vùng chạng vạng như một băng chuyền khổng lồ giúp Trái Đất điều hoà khí hậu.

Vì những vai trò đó, các nhà khoa học đang dè dặt trước ý tưởng khai thác quy mô lớn sinh vật vùng chạng vạng làm thức ăn chăn nuôi. Tầng nước này còn quá nhiều điều chưa hiểu, và một băng chuyền đã chạy hàng triệu năm thì không nên thử tháo ra khi chưa biết nó nối với những gì.

Câu hỏi thường gặp

Vùng chạng vạng của đại dương nằm ở độ sâu nào?

Vùng chạng vạng thường được tính từ khoảng hai trăm mét tới khoảng một nghìn mét dưới mặt biển. Ở đó còn chút ánh sáng xanh mờ nhưng không đủ cho tảo quang hợp. Ranh giới có thể xê dịch tuỳ độ trong của nước từng vùng.

Di cư thẳng đứng của sinh vật biển là gì?

Đó là việc nhiều sinh vật nhỏ như cá, tôm, mực và sinh vật phù du bơi lên gần mặt nước vào ban đêm để kiếm ăn, rồi lặn xuống tầng tối trước khi trời sáng để tránh kẻ săn mồi. Chu kỳ này lặp lại hầu như mỗi ngày.

Vì sao sinh vật biển sâu không ở luôn trên mặt nước cho nhiều thức ăn?

Tầng mặt nhiều thức ăn nhưng ban ngày sáng rõ, sinh vật nhỏ dễ bị cá lớn và chim biển nhìn thấy. Ở lại dưới sâu ban ngày giúp chúng an toàn hơn, còn lên ăn ban đêm thì vẫn có bữa. Đó là sự đánh đổi giữa no bụng và an toàn.

Lớp tán xạ sâu là gì?

Đó là lớp phản xạ âm thanh lơ lửng giữa chừng nước mà sonar của tàu bắt được, từng bị tưởng nhầm là đáy biển. Thực chất nó là những đàn sinh vật dày đặc, nhất là cá nhỏ có bong bóng khí, dâng lên ban đêm và chìm xuống ban ngày.

Vì sao nhiều sinh vật biển sâu có màu đỏ?

Ánh sáng đỏ bị nước hấp thụ hết ở những mét đầu tiên nên không xuống tới tầng sâu. Ở nơi không có ánh đỏ, một con vật màu đỏ trông gần như đen và khó bị phát hiện. Màu đỏ vì thế là một cách ngụy trang hiệu quả dưới sâu.

Có thể xem vùng chạng vạng bằng cách nào?

Người bình thường không thể lặn tới vùng chạng vạng. Cách gần nhất là xem phim tài liệu và hình ảnh do robot lặn, tàu lặn nghiên cứu ghi lại, hoặc ghé các bảo tàng hải dương học có trưng bày mẫu vật và mô hình sinh vật biển sâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138