ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Vũng nước đá lúc triều rút: sinh vật bãi đá sống sót giữa hai con nước thế nào

Bãi đá lúc triều rút là nơi con hà, ốc, hải quỳ, sao biển phải chịu nắng, sóng và nước mặn đổi liên tục. Chúng xoay xở thế nào, và ngắm sao cho an toàn?

A rocky tide pool at low tide with purple sea anemones, a small orange starfish and snails, a parent and child crouching at the edge in sandals, soft morning light

Bãi đá ven biển lúc triều rút là một trong những nơi khắc nghiệt nhất mà sinh vật biển chọn làm nhà. Mỗi ngày, ở nhiều nơi hai lần, chúng bị nước biển phủ kín rồi lại bị phơi ra dưới nắng, gió và mưa. Những cư dân trụ lại được đều có một mẹo riêng: con hà đóng chặt cửa, ốc đĩa hít chặt vào đá, hải quỳ co lại thành cục thạch, còn những vũng nước đọng giữa các tảng đá thành những bể cá thu nhỏ cho ai chịu ngồi xuống nhìn.

Mục từ này đi từ mép cao nhất của bãi đá, nơi chỉ có bụi sóng bắn tới, xuống tới mép nước thấp nhất lúc triều cạn, gặp cư dân ở từng vành. Cuối bài là những nguyên tắc để cả nhà ngắm vũng nước đá mà vẫn an toàn và không làm hại ai sống ở đó.

Vì sao bãi đá chia thành từng vành

Đứng nhìn một bãi đá lúc triều rút, bạn có thể thấy những dải màu nằm ngang: trên cùng là đá xám khô có những chấm ốc nhỏ, rồi một dải trắng lốm đốm con hà, rồi dải đen tím của vẹm hay hàu, dưới cùng là rong xanh, nâu mướt nước. Những dải ấy không phải ngẫu nhiên. Chúng ghi lại một cuộc giằng co giữa hai lực.

Từ phía trên, sức ép là khô hạn. Càng lên cao, đá càng ít thời gian được nước phủ, sinh vật càng phải chịu nắng nóng và mất nước lâu. Chỉ những loài chịu khô giỏi nhất mới sống được ở đó. Từ phía dưới, sức ép là cạnh tranh và kẻ săn mồi. Vùng thấp ẩm ướt dễ sống hơn nên đông đúc, chỗ bám chật chội, sao biển, ốc ăn thịt, cua rình rập. Nhiều loài lẽ ra sống được ở vùng thấp nhưng bị đẩy lên cao vì không cạnh tranh nổi.

Kết quả là mỗi loài sống trong một dải hẹp nơi nó vừa chịu được khô, vừa tránh được kẻ thù. Các nhà sinh thái học đã dùng chính những bãi đá như vậy để làm những thí nghiệm kinh điển, chẳng hạn lần lượt đưa sao biển ra khỏi một đoạn bãi thí nghiệm rồi theo dõi nhiều năm xem thành phần cư dân thay đổi ra sao. Bãi đá ven biển là một phòng thí nghiệm ngoài trời, nhỏ gọn, mà ai cũng có thể ghé thăm lúc nước ròng.

Đi từ trên xuống: cư dân của từng vành

Tên gọi và thành phần loài thay đổi theo vùng biển, nhưng hình mẫu chung khá giống nhau ở nhiều bãi đá:

  • Vành bụi sóng, cao nhất: chỉ được nước bắn tới lúc sóng to. Ở đây có những con ốc nhỏ trốn trong khe, vài mảng địa y và rêu bám đá, đôi khi có những con gián biển, một loài giáp xác nhỏ chạy nhanh thoăn thoắt trên đá ướt.
  • Vành trên của bãi triều: lãnh địa của con hà, những chóp vôi trắng nhỏ dán kín mặt đá, và của ốc đĩa có vỏ hình nón dẹt như chiếc nón lá thu nhỏ.
  • Vành giữa: vẹm, hàu bám thành từng mảng dày, xen giữa là ốc, cua nhỏ và những búi rong. Nhiều vũng nước đọng nằm ở vành này.
  • Vành thấp: chỉ lộ ra khi triều xuống thấp nhất. Rong mọc dày, hải quỳ, sao biển, cầu gai, hải sâm, cua và cá nhỏ trú trong các hốc. Đây là vành giàu sự sống nhất nhưng cũng trơn và nguy hiểm nhất với người đi bộ.

Một mẹo nhỏ: mép dưới của dải con hà thường cho biết khá rõ nước triều cao trung bình chạm tới đâu, còn mép trên của dải rong cho biết nước triều thấp thường xuống tới đâu. Nhìn bãi đá kỹ một chút là đọc được nhịp thuỷ triều của nơi ấy mà không cần bảng giờ.

Mỗi cư dân một mẹo sống sót

Con hà: đóng cửa ngồi chờ. Trông như con ốc, nhưng con hà thật ra là họ hàng của tôm cua. Khi còn nhỏ, ấu trùng bơi tự do, rồi chọn một mặt đá, dán đầu xuống bằng một thứ keo cực bền và xây quanh mình một ngôi nhà vôi. Khi nước rút, nó đóng chặt bốn tấm cửa nhỏ, giữ một ít nước bên trong. Khi nước lên, cửa mở ra và những chiếc chân lông chim quơ quơ vớt sinh vật phù du.

Ốc đĩa: về đúng chỗ của mình. Ốc đĩa bò đi gặm rong khi nước phủ, rồi ở nhiều loài, quay về đúng một chỗ quen trên đá trước khi nước rút. Vỏ của nó mài dần theo mặt đá ở chỗ ấy cho khít, để khi ép chặt xuống thì gần như không mất nước. Người tò mò thử gỡ một con ốc đĩa sẽ thấy nó bám chắc đến kinh ngạc; vì vậy đừng thử, nó dễ bị tổn thương khi bị bứt ra.

Hải quỳ: co lại thành cục thạch. Dưới nước, hải quỳ xoè xúc tu như một bông hoa. Lúc nước rút, nó thu hết xúc tu vào, co tròn lại, có loài còn dính sỏi vụn vỏ ốc lên thân để che nắng và giữ ẩm.

Vẹm và hàu: ở chen chúc cho đỡ khô. Bám thành mảng dày giúp mỗi con ít mặt phơi ra nắng gió hơn, và các khe giữa chúng giữ lại nước, thành chỗ ở cho giun, cua nhỏ, ốc con.

Cua và cá nhỏ: chạy theo nước. Cua trốn dưới đá hay trong khe ẩm. Một số loài cá bống nhỏ ở vũng nước đá được ghi nhận có thể nhớ vị trí các vũng xung quanh và nhảy sang vũng bên cạnh khi bị đe doạ, như thuộc lòng bản đồ khu phố của mình.

Một vũng nước đá là một bể cá có thời hạn

Vũng nước đá trông yên bình, nhưng với cư dân bên trong, đó là một chiếc bể bị cắt khỏi biển vài giờ mỗi ngày. Trong thời gian ấy, mọi thứ có thể thay đổi rất nhanh. Dưới nắng trưa, nước trong vũng nông ấm lên nhiều so với biển. Nước bốc hơi làm vũng mặn hơn; một cơn mưa rào lại làm vũng nhạt đi. Ban ngày rong tảo quang hợp làm nước dư ô-xy, ban đêm mọi sinh vật cùng thở làm ô-xy tụt xuống.

Cư dân vũng nước đá vì vậy đều là những tay chịu đựng giỏi: chịu được nóng, chịu được mặn nhạt thay đổi, chịu được thiếu khí trong vài giờ. Khi nước triều quay lại, sóng tràn vào, cả vũng được thay nước mới trong chốc lát, thức ăn và ấu trùng mới được mang tới.

Hình dung một buổi sáng triều cạn, hai mẹ con mang dép, ngồi xổm cạnh một vũng nước to bằng chiếc chậu giặt. Lúc đầu chỉ thấy đá và rong. Ngồi im một lúc, một con cua nhỏ thò càng ra khỏi khe, một con cá bống trong suốt lướt qua, một bông hải quỳ màu tím từ từ xoè xúc tu. Đứa bé thì thầm như sợ làm ai thức giấc. Đó là phép màu của vũng nước đá: càng ngồi yên lâu, nó càng đông.

Ngắm vũng nước đá: nên và không nên

Bãi đá lúc triều rút là lớp học ngoài trời tuyệt vời cho cả nhà, nhưng cũng là nơi dễ trượt ngã và nơi sinh vật rất dễ bị làm tổn thương. Vài nguyên tắc dưới đây giữ an toàn cho cả hai phía:

NênKhông nên
Xem trước giờ nước triều, đi lúc triều đang xuống và quay vào trước khi nước lênMải ngắm ở mép ngoài cùng, để nước lên cắt mất đường về
Đi giày hoặc dép bám tốt, bước trên đá khô, đá trầnĐi chân trần hay bước lên rong, rêu trơn, mảng hàu sắc
Quay mặt ra biển khi đứng gần mép, nghe theo cảnh báo của bãiQuay lưng với sóng ở mép đá ngoài, nơi sóng lớn có thể ập bất ngờ
Cho trẻ em ngồi ngắm ở vũng nông, luôn có người lớn ở cạnhĐể trẻ một mình hay chạy nhảy trên đá ướt
Ngắm bằng mắt, có thể dùng kính lúp, chụp ảnh không chạmBứt ốc đĩa, gỡ hải quỳ, nhấc sao biển ra khỏi nước, mang sinh vật về nhà
Nếu lỡ lật một hòn đá nhỏ, đặt lại nhẹ nhàng đúng chiều cũLật đá rồi bỏ đó, làm cư dân bên dưới phơi nắng

Một số sinh vật ở bãi đá có gai hoặc nọc như cầu gai, ốc cối có vỏ hoa văn đẹp, hay cá mặt quỷ nguỵ trang như hòn đá giữa rong. Quy tắc đơn giản nhất là không nhặt con vật hay vỏ ốc còn con bên trong. Nếu bị đâm, đốt hay cắt, hãy lên chỗ khô, đến cơ sở y tế; trường hợp nặng hoặc có người ngã, bị sóng cuốn thì gọi 115 và làm theo người có chuyên môn.

Bãi đá, con người và biển Việt Nam

Dọc bờ biển Việt Nam có nhiều đoạn bờ đá, mũi đá nhô ra biển, đặc biệt ở vùng biển Nam Trung Bộ và quanh các đảo. Ở đó, người địa phương từ lâu đã quen với nhịp con nước, biết lúc nào bãi lộ ra, lúc nào nước tràn lên. Với người đi biển tò mò, bãi đá lúc triều rút là cơ hội gặp những sinh vật mà bình thường phải lặn mới thấy, mà không cần xuống nước sâu.

Nhưng chính vì dễ tới, bãi đá cũng dễ bị dẫm đạp. Ở những bãi đông người, mảng vẹm, hàu bị giẫm vỡ, ốc đĩa bị gỡ, sao biển bị nhặt lên chụp ảnh rồi để khô trên đá. Mỗi người chỉ làm một chút, nhưng một mùa du lịch có hàng nghìn người như vậy. Sao biển nhấc ra khỏi nước dù chỉ để chụp ảnh cũng có thể bị tổn thương, vì nó cần nước để thở qua những chân ống nhỏ.

Cách yêu bãi đá đơn giản: đi nhẹ, ngồi lâu, nhìn kỹ. Một buổi sáng ngồi bên một vũng nước, đếm xem có bao nhiêu loại sinh vật khác nhau, vẽ lại vào sổ, là một bài học sinh học thực địa mà không lớp học nào thay được. Và khi nước bắt đầu dâng, đứng dậy đi vào, để bãi đá trở lại làm đáy biển như nó vẫn thế hai lần mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Vũng nước đá là gì?

Vũng nước đá là những hốc trũng giữa các tảng đá ven biển giữ lại nước biển khi thuỷ triều rút. Trong vài giờ bị tách khỏi biển, chúng như những bể cá thu nhỏ chứa hải quỳ, cua, ốc, cá nhỏ, rong tảo.

Con hà có phải là ốc không?

Không. Con hà trông giống ốc vì có vỏ vôi cứng, nhưng thật ra là họ hàng của tôm cua. Ấu trùng bơi tự do rồi dán đầu xuống đá, sống cố định cả đời và dùng chân lông để vớt thức ăn khi nước phủ.

Có nên nhặt sao biển lên để chụp ảnh không?

Không nên. Sao biển thở và di chuyển nhờ những chân ống nhỏ cần nước. Nhấc lên khỏi nước, kể cả trong chốc lát, có thể làm nó tổn thương. Hãy chụp ảnh khi nó vẫn nằm trong nước và không chạm vào.

Đi bãi đá lúc triều rút cần chú ý gì để an toàn?

Xem trước giờ thuỷ triều, đi giày bám tốt, tránh rong trơn và mép đá ngoài cùng có sóng lớn, luôn quay vào trước khi nước lên. Trẻ em phải luôn có người lớn bên cạnh. Có người ngã hay bị sóng cuốn thì gọi 115.

Bị cầu gai đâm khi đi bãi đá thì làm sao?

Hãy lên chỗ khô ráo và đến cơ sở y tế để được xử lý đúng cách, không tự xử lý theo mẹo truyền miệng. Nếu có dấu hiệu nặng như khó thở, sưng nhiều hay đau dữ dội, gọi 115 và làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.

Vì sao nhiều sinh vật bãi đá lại sống thành dải ngang?

Vì mỗi loài phải cân bằng giữa chịu khô và tránh cạnh tranh, kẻ săn mồi. Vùng cao khô hạn chỉ loài chịu khô giỏi sống được, vùng thấp ẩm hơn nhưng đông đúc. Mỗi loài dừng ở dải hợp nhất, tạo thành các vành nhìn thấy rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138