ChieuSau.comChiều Sâu
Biển và đảo Việt Nam

Vườn quốc gia Xuân Thủy: bãi bồi cửa sông Hồng và trạm dừng của chim di cư

Xuân Thủy là bãi bồi cửa sông Hồng, khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam. Mỗi mùa lạnh, chim nước từ phương bắc dừng lại đây kiếm ăn trên bãi bùn và rừng ngập mặn.

Black-faced spoonbills sweeping their flat bills through shallow water on a river mouth mudflat, low mangrove shrubs behind, pale winter dawn light, a distant birdwatcher on a dike, wide shot

Vườn quốc gia Xuân Thủy là một vùng bãi bồi, bãi bùn và rừng ngập mặn ở cửa Ba Lạt, nơi sông Hồng đổ ra biển. Nó được biết đến nhiều nhất như một trạm dừng chân của chim nước di cư: mỗi năm, khi phương bắc vào mùa lạnh, hàng đàn chim bay về phương nam, ghé lại đây nghỉ và ăn trên bãi bùn. Năm 1989, Xuân Thủy trở thành khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.

Hình dung Xuân Thủy như một trạm dừng nghỉ trên đường cao tốc dài hàng nghìn cây số của loài chim. Nếu trạm biến mất, những con chim mệt mỏi không còn chỗ nạp năng lượng, và cả hành trình dài có thể dang dở. Mục từ này kể về cách bãi bồi hình thành, những loài chim tìm về, và cách ngắm chim sao cho không làm chúng bay mất.

Đất sinh ra từ phù sa

Sông Hồng mang theo một lượng phù sa rất lớn, đủ để nhuộm nâu cả dòng sông. Khi ra tới cửa, dòng chảy chậm lại gặp nước biển, hạt bùn mịn lắng xuống thành những cồn cát, bãi bùn. Qua nhiều chục năm, những cồn ấy nổi cao dần, được cây ngập mặn chiếm lĩnh, rồi trở thành đất. Các bãi bồi lớn ở Xuân Thủy, quen gọi là cồn Lu, cồn Ngạn, đều hình thành theo cách đó.

Một bãi bồi như vậy thay đổi từng ngày theo con nước. Lúc triều lên, nước ngập gần hết bãi, chỉ còn ngọn cây ngập mặn nhô lên. Lúc triều xuống, bãi bùn lộ ra mênh mông, lấp lánh những vũng nước và hàng triệu cái lỗ nhỏ của giun, cua, ốc. Chính khoảnh khắc triều rút ấy là bữa tiệc của loài chim.

Vì ở miền Bắc, nơi mùa đông lạnh, rừng ngập mặn ở Xuân Thủy thấp và ít loài hơn rừng phương Nam. Những cây như trang, sú, bần mọc thành dải xanh dọc các lạch triều, cao chỉ vài mét chứ không vươn thẳng như rừng đước Cà Mau. Nhưng dải rừng thấp ấy vẫn làm đủ việc: giữ bùn, chắn sóng, che chở cá tôm con và cho chim chỗ đậu.

Một buổi sáng mùa lạnh trên đê

Trời vừa hửng, gió bấc thổi lạnh buốt. Trên con đê ngăn mặn, hai mẹ con đứng nép sau một bụi cây, chung nhau chiếc ống nhòm. Phía dưới, bãi bùn vừa lộ ra sau con nước đêm. Một đàn chim nhỏ chân dài chạy lăng xăng sát mép nước, mỏ mổ liên hồi xuống bùn. Bất chợt cả đàn cùng bay lên, lượn một vòng, những cánh chim nghiêng đồng loạt loé sáng như một tấm lụa bạc, rồi lại hạ xuống cách đó một quãng.

Cảnh ấy là của những loài chim lội, nhiều loài trong số đó sinh sản ở những vùng lạnh rất xa phía bắc, rồi bay về phương nam tránh rét. Trên đường bay dài, chúng phải dừng lại nhiều lần để ăn, tích mỡ làm nhiên liệu cho chặng tiếp theo. Các bãi bùn ven biển như Xuân Thủy là những trạm tiếp năng lượng không thể thiếu. Một con chim không tìm được bãi ăn đủ tốt có thể không đủ sức cho chặng bay tiếp theo, hoặc tới nơi sinh sản trong tình trạng quá yếu.

Mùa chim đông nhất thường rơi vào khoảng từ cuối thu tới đầu xuân, khi chim di cư dừng chân hoặc ở lại qua đông. Con số và thành phần loài thay đổi theo từng năm, phụ thuộc thời tiết, con nước và tình trạng bãi ăn dọc đường bay.

Những nhóm chim bạn có thể gặp

Bạn không cần biết tên từng loài để thích thú. Chỉ cần nhận ra vài nhóm chính qua hình dáng và cách kiếm ăn là đủ thấy bãi bùn sinh động hơn hẳn.

Nhóm chimNhận ra bằng gìCách kiếm ăn
Chim lội nhỏ (choắt, rẽ)thân nhỏ, chân mảnh, đi thành đàn đông, bay đổi hướng đồng loạtchạy theo mép nước, mổ nhanh tìm giun, sinh vật nhỏ trong bùn
Cò, diệccổ dài, chân cao, lông trắng hoặc xámđứng im rình rồi mổ cá, tôm ở vũng nước nông
Cò thìamỏ dẹt, đầu mỏ loe như cái thìa, mặt đenquét mỏ qua lại trong nước để lọc mồi
Mòng biển, nhàncánh dài nhọn, bay lượn trên mặt nướclao xuống bắt cá gần mặt nước
Vịt trờibơi thành đàn ở vùng nước rộng, đầm nuôilặn đầu xuống nước hoặc mò trên mặt bùn

Trong số những vị khách quý, cò thìa là loài được nhắc đến nhiều nhất vì số lượng trên thế giới rất ít, và Xuân Thủy là một trong những nơi ở nước ta chúng thường ghé qua vào mùa đông.

Một chặng trong hành trình nghìn cây số

Hãy theo một con chim lội nhỏ, thuộc nhóm có loài còn nhẹ hơn cả một quả trứng gà. Mùa hè, nó sinh sản ở vùng đồng rêu lạnh giá rất xa phía bắc, nơi ngày dài gần như không có đêm và côn trùng nở rộ đủ nuôi chim con. Khi hè ngắn ngủi qua đi, nó bắt đầu bay về phía nam, theo một tuyến bay mà các nhà khoa học gọi là tuyến bay Đông Á – Úc châu, men theo bờ biển phía đông của lục địa châu Á.

Dọc đường, nó dừng lại ở những bãi bùn ven biển, ăn liên tục suốt những giờ triều rút để tích mỡ. Có những loài chim lội tăng cân rất nhanh trước mỗi chặng bay dài, rồi đốt sạch số mỡ ấy trên không. Một bãi bùn giàu thức ăn như Xuân Thủy với chúng giống trạm xăng giữa sa mạc: dừng được thì đi tiếp được, không dừng được thì kiệt sức giữa đường.

Một số con dừng ở Xuân Thủy vài ngày rồi bay tiếp xuống phương Nam; một số ở lại qua cả mùa đông. Khi xuân tới, chúng lại lên đường về phương bắc, ghé qua đúng những bãi dừng quen thuộc. Mỗi mùa như vậy, con chim nhỏ bay một quãng đường dài khó tin, và chỉ cần một trạm dọc đường biến mất là cả hành trình trở nên mong manh.

Vì sao một bãi bùn lại quan trọng đến thế

Nhà hàng không bao giờ đóng cửa. Một mét vuông bùn bãi triều có thể chứa rất nhiều giun, ốc, cua, sò nhỏ. Mỗi lần nước rút, thức ăn lộ ra cho chim. Đây là nguồn năng lượng mà ít môi trường nào khác cung cấp được dồi dào như vậy.

Chuỗi trạm trên đường bay. Chim di cư không bay một mạch. Chúng cần cả chuỗi bãi dừng dọc bờ biển châu Á. Mất một trạm, chim phải bay xa hơn với lượng mỡ ít hơn, nhiều con kiệt sức. Vì vậy giữ bãi bồi ở Xuân Thủy là góp phần giữ cho chim ở cả những nước khác.

Nghề của người dân. Bãi bồi cũng là nơi người dân địa phương bắt ngao, nuôi tôm, khai thác thuỷ sản. Cân bằng giữa sinh kế và chỗ ăn của chim là bài toán khó mà vườn quốc gia và cộng đồng phải cùng giải.

Một phần của khu dự trữ sinh quyển. Xuân Thủy nằm trong khu dự trữ sinh quyển thế giới vùng ven biển châu thổ sông Hồng, cùng với các vùng bãi bồi lân cận. Danh hiệu ấy ghi nhận cả giá trị thiên nhiên lẫn cách con người sống cùng vùng đất ngập nước.

Bãi bồi đang chịu những sức ép nào

Bãi bồi ven biển là vùng đất mà nhiều người muốn dùng. Ao nuôi tôm, vây ngao mở rộng dần ra bãi, thu hẹp chỗ chim kiếm ăn. Đê bao và công trình ven biển làm thay đổi dòng chảy, có nơi bãi bồi tiếp tục lớn, có nơi bị xói. Lượng phù sa sông Hồng mang ra biển cũng thay đổi khi thượng nguồn có thêm hồ chứa, ảnh hưởng tới tốc độ bồi đất.

Có những mối đe doạ trực tiếp hơn: lưới bẫy chim giăng trên bãi, rác nhựa trôi từ sông ra mắc vào rễ cây ngập mặn, tiếng ồn và người qua lại quá gần nơi chim nghỉ. Với những loài chim lội đang suy giảm trên toàn tuyến bay, mỗi con chim mất đi ở một trạm dừng đều đáng kể.

Mực nước biển dâng là sức ép dài hạn. Nếu đê ngăn không cho bãi bồi và rừng ngập mặn lùi dần vào trong khi nước dâng, dải bãi có thể bị ép hẹp lại giữa biển và đê. Vì vậy việc giữ rừng, giữ bãi ở Xuân Thủy không chỉ là bảo tồn chim, mà còn là giữ lá chắn tự nhiên cho cả vùng đồng bằng phía sau.

Ngắm chim mà không làm chim bay mất

Ngắm chim là cách khám phá thiên nhiên nhẹ nhàng và rất hợp với trẻ em, miễn là giữ được mấy nguyên tắc.

  • Mang theo ống nhòm và giữ khoảng cách xa; nếu chim ngẩng đầu nhìn hay bắt đầu đi tránh, nghĩa là bạn đã đứng quá gần.
  • Mặc quần áo màu trầm, đi chậm, nói khẽ, không vẫy tay hay chỉ trỏ đột ngột.
  • Không chạy ùa vào đàn chim để chụp cảnh cả đàn bay lên; mỗi lần bị xua bay là chim mất năng lượng quý giá.
  • Không cho thiết bị bay điều khiển từ xa lượn gần đàn chim.
  • Không lội ra bãi bùn xa đê; bùn lún và nước triều lên nhanh, rất nguy hiểm.
  • Hỏi ban quản lý vườn quốc gia về khu vực được phép tham quan, mùa chim và giờ con nước.

Với trẻ nhỏ, có thể cùng con vẽ lại một con chim vừa thấy, đếm xem đàn có khoảng bao nhiêu con, hay đoán xem chúng đang ăn gì. Không cần biết tên loài, chỉ cần biết quan sát và kiên nhẫn.

Một cuốn sổ nhỏ ghi lại ngày, giờ con nước, thời tiết và những gì nhìn thấy sẽ giúp lần sau so sánh được: năm nay chim về sớm hay muộn, đàn đông hay thưa. Nhiều người ngắm chim lâu năm bắt đầu theo cách đơn giản như thế, và những ghi chép của người xem chim nghiệp dư từng góp phần giúp các nhà khoa học theo dõi biến động của các loài trên đường bay.

Câu hỏi thường gặp

Vườn quốc gia Xuân Thủy nằm ở đâu?

Vườn quốc gia Xuân Thủy nằm ở cửa Ba Lạt, nơi sông Hồng đổ ra biển, phía nam vùng đồng bằng Bắc Bộ. Vườn gồm các bãi bồi, bãi bùn, lạch triều và rừng ngập mặn ven biển.

Khu Ramsar là gì?

Khu Ramsar là vùng đất ngập nước được công nhận có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar về các vùng đất ngập nước. Xuân Thủy được công nhận năm 1989, là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam.

Mùa nào đến Xuân Thủy ngắm chim di cư?

Chim di cư thường về đông nhất trong khoảng từ cuối thu tới đầu xuân, khi phương bắc vào mùa lạnh. Thành phần và số lượng chim thay đổi theo từng năm, nên hỏi ban quản lý vườn trước khi đến là cách tốt nhất.

Cò thìa là loài chim gì?

Cò thìa là loài chim nước có mỏ dẹt, đầu mỏ loe ra như chiếc thìa, mặt màu đen. Chúng kiếm ăn bằng cách quét mỏ qua lại trong nước nông. Số lượng cò thìa trên thế giới rất ít nên loài này được quan tâm bảo tồn đặc biệt.

Vì sao rừng ngập mặn ở miền Bắc thấp hơn ở miền Nam?

Miền Bắc có mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc, trong khi phần lớn cây ngập mặn ưa khí hậu ấm quanh năm. Vì vậy rừng ngập mặn phía Bắc có ít loài hơn, cây thấp hơn, chủ yếu là những loài chịu được lạnh như trang, sú, bần.

Đưa trẻ em đi ngắm chim cần chuẩn bị gì?

Nên mang ống nhòm, áo ấm vì gió bấc trên đê rất lạnh, mũ và nước uống. Dặn trẻ đi chậm, nói khẽ, không chạy về phía đàn chim, và luôn ở cạnh người lớn, không xuống bãi bùn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138