ChieuSau.comChiều Sâu
Các tầng của đại dương

Xác cá voi dưới đáy biển: bữa tiệc kéo dài hàng chục năm của sinh vật biển sâu

Khi một con cá voi chết và chìm xuống đáy biển sâu, xác của nó thành ốc đảo thức ăn cho cả một cộng đồng sinh vật trong nhiều năm, thậm chí hàng chục năm.

Skeleton of a large whale resting on the dark deep seafloor, covered with pale bacterial mats and tiny pink worms, a crab walking along the ribs under a soft lamp

Khi một con cá voi chết ngoài khơi và chìm xuống đáy biển sâu, xác của nó biến thành một ốc đảo thức ăn nuôi cả một cộng đồng sinh vật trong nhiều năm, có khi hàng chục năm. Hãy hình dung một vùng sa mạc rộng mênh mông, nơi lâu lắm mới có một chút thức ăn rơi xuống, bỗng nhận được nguyên một kho lương thực to bằng một toa tàu. Cả sa mạc kéo đến.

Các nhà khoa học gọi hiện tượng này bằng một cái tên giản dị: cá voi rơi. Nó diễn ra theo những giai đoạn khá rõ ràng, mỗi giai đoạn có những cư dân riêng, từ cá nhám ngủ chậm chạp tới những con giun bé tí ăn xương. Mục từ này kể lại hành trình ấy từng chặng một.

Vì sao một cái xác lại quý đến vậy

Ở đáy biển sâu, thức ăn chủ yếu đến từ tuyết biển, những vụn hữu cơ rơi lắc rắc và đã bị các tầng trên ăn bớt dọc đường. Mỗi mét vuông đáy biển nhận được rất ít. Một con cá voi lớn rơi xuống mang theo lượng chất hữu cơ mà một khoảnh đáy biển tương đương có lẽ phải đợi rất nhiều năm tuyết biển mới tích được.

Không chỉ là thịt. Bộ xương cá voi chứa rất nhiều chất béo bên trong xương, đủ để nuôi vi khuẩn trong nhiều năm sau khi thịt đã hết. Chính lớp mỡ trong xương này làm nên giai đoạn dài nhất và kỳ lạ nhất của câu chuyện.

Không phải mọi con cá voi chết đều chìm tới đáy sâu. Có xác dạt vào bờ, có xác trôi nổi và bị ăn trên mặt nước. Nhưng ở những vùng biển sâu nằm dọc đường di cư của cá voi, các nhà khoa học tin rằng những ốc đảo như vậy rải rác khắp đáy đại dương, cách nhau những quãng xa.

Để nghiên cứu, các nhà khoa học đôi khi đặt xác những con cá voi chết dạt vào bờ xuống đáy biển ở nơi đã định, rồi quay lại quan sát nhiều lần qua nhiều năm. Phần lớn hiểu biết về các chặng của xác cá voi đến từ những thí nghiệm kiên nhẫn như vậy.

Bốn chặng của một xác cá voi

Các nhà khoa học mô tả hệ sinh thái xác cá voi qua bốn chặng nối tiếp nhau. Thời gian dưới đây chỉ là ước lượng chung, thay đổi rất nhiều theo kích thước con cá voi, độ sâu và nhiệt độ nước.

ChặngKéo dài (ước lượng)Ai đếnChuyện gì xảy ra
Những kẻ dọn dẹp di độngvài tháng tới khoảng hai nămcá nhám ngủ, cá mút đá myxin, cua, giáp xác nhỏphần thịt mềm bị ăn dần cho tới khi lộ ra bộ xương
Những kẻ cơ hộinhiều tháng tới vài nămgiun nhiều tơ, ốc nhỏ, giáp xácsinh vật nhỏ sống dày đặc trên xương và lớp trầm tích giàu chất hữu cơ quanh xác
Chặng vi khuẩn sống bằng hoá chấtcó thể hàng chục nămvi khuẩn, trai, vẹm, sinh vật sống nhờ vi khuẩnvi khuẩn phân giải mỡ trong xương, sinh ra hoá chất nuôi một cộng đồng không cần ánh sáng
Chặng rạn xươngrất lâu sau đósinh vật lọc nước bám đáybộ xương đã hết chất dinh dưỡng trở thành nền cứng cho sinh vật bám

Bốn chặng có thể chồng lên nhau chứ không tách bạch như trong bảng. Nhưng nhìn chung, xác cá voi đi từ một bữa tiệc ồn ào của những kẻ ăn thịt sang một khu phố yên tĩnh của vi khuẩn và trai ốc, kéo dài lâu hơn nhiều so với cuộc đời của chính con cá voi.

Những vị khách đầu tiên

Chỉ ít lâu sau khi xác chạm đáy, mùi của nó lan theo dòng nước. Những kẻ đầu tiên tới thường là cá mút đá myxin, một nhóm cá không hàm, thân dài và nhầy, có thể chui hẳn vào trong xác để ăn. Cá nhám ngủ, một nhóm cá mập biển sâu bơi rất chậm, cũng tìm tới. Cua, tôm và vô số giáp xác nhỏ tràn lên, mỗi con một ít.

Giai đoạn này có thể kéo dài nhiều tháng, đến khi phần thịt gần như được dọn sạch, chỉ còn bộ xương trắng nằm trên đáy. Với các sinh vật dọn dẹp, đây là dịp hiếm hoi được ăn no liên tục sau những quãng thời gian dài đói kém. Một số loài có thể dự trữ năng lượng từ bữa ăn này để sống qua nhiều tháng sau đó.

Cá mút đá myxin còn có một “vũ khí” đặc biệt: khi bị kẻ khác tấn công, chúng tiết ra rất nhiều chất nhầy làm tắc mang đối phương. Ở một bàn tiệc đông đúc dưới đáy biển, đó là cách giữ chỗ khá hiệu quả. Cảnh tượng nghe có vẻ hỗn loạn, nhưng mỗi vị khách đều có phần, và chỉ trong thời gian ngắn, nguồn thức ăn đã được chia khắp cả một vùng đáy biển rộng.

Giun ăn xương: những vị khách kỳ lạ nhất

Khi bộ xương lộ ra, những sinh vật đặc biệt nhất xuất hiện: giun ăn xương. Chúng trông như những sợi lông tơ hồng nhạt phủ lên bề mặt xương, mỗi con chỉ dài từ vài milimét tới vài centimét. Điều kỳ lạ là chúng không có miệng, không có ruột.

Thay vào đó, phần thân cắm sâu vào trong xương như rễ cây, tiết ra chất làm tan khoáng của xương. Vi khuẩn cộng sinh sống bên trong con giun tiêu hoá chất béo và các chất dinh dưỡng trong xương, rồi chia lại cho con giun. Giống như một người thuê bếp riêng nấu ăn hộ, còn mình chỉ việc nhận phần.

Giun ăn xương được các nhà khoa học mô tả cách đây chưa lâu và từ đó được tìm thấy trên xương cá voi ở nhiều đại dương. Chúng là một trong những ví dụ đẹp nhất cho thấy sự sống dưới sâu có thể chuyên hoá tới mức nào: cả một nhóm loài sống gần như chỉ để chờ những bộ xương rơi xuống.

Ấu trùng của giun ăn xương trôi trong nước rất lâu để tìm một bộ xương mới. Khi xương cá voi hiếm, các nhà khoa học từng thử thả xương bò và nhiều loại xương khác xuống đáy biển, và giun ăn xương cũng tìm đến được. Điều đó cho thấy chúng là những “thợ dọn xương” khá linh hoạt.

Một ốc đảo hoá học không cần mặt trời

Chặng dài nhất bắt đầu khi vi khuẩn phân giải chất béo bên trong xương. Quá trình này tạo ra những hoá chất như hợp chất lưu huỳnh. Một số vi khuẩn khác lại dùng chính các hoá chất đó làm năng lượng để sống và tạo ra chất hữu cơ, gọi là hoá tổng hợp — giống quang hợp, nhưng dùng năng lượng hoá học thay cho ánh sáng.

Quanh bộ xương hình thành những thảm vi khuẩn trắng, và những loài trai, vẹm, ốc sống nhờ vi khuẩn tìm đến. Cộng đồng này rất giống những gì người ta thấy quanh các mạch nước nóng và nơi khí rỉ ra từ đáy biển.

Sự giống nhau đó dẫn tới một ý tưởng thú vị: có thể xác cá voi đóng vai trò như những “hòn đá kê chân” rải rác dưới đáy biển, giúp ấu trùng của các loài sống nhờ hoá chất đi từ ốc đảo này sang ốc đảo khác qua những khoảng đáy biển nghèo nàn. Đây là giả thuyết được nhiều nhà khoa học quan tâm, nhưng vẫn đang được nghiên cứu.

Hình dung một chuỗi trạm dừng chân trên con đường dài qua sa mạc: không trạm nào đủ lớn để sống mãi, nhưng nhờ có chúng, người đi đường mới tới được ốc đảo lớn ở phía xa. Mỗi xác cá voi có thể là một trạm như thế cho những ấu trùng tí hon trôi trong bóng tối.

Một buổi quan sát qua mắt robot

Robot lặn hạ xuống chậm rãi, đèn rọi vào một hình dạng dài nằm nghiêng trên đáy bùn. Nhìn kỹ mới nhận ra đó là bộ xương sống của một con cá voi, từng đốt xương to như chiếc ghế đẩu xếp thành hàng. Mặt xương phủ một lớp lông tơ hồng nhạt — hàng nghìn con giun ăn xương khẽ đung đưa theo dòng nước. Một con cua nhỏ thong thả bò dọc theo xương sườn. Bùn quanh đó loang những mảng trắng của thảm vi khuẩn. Không có tiếng động nào ngoài tiếng máy của robot, nhưng cả nơi này đang sống, đang ăn, đang chậm rãi biến một sinh vật khổng lồ thành sự sống mới.

Những người làm khoa học thường nói xác cá voi là món quà cuối cùng mà con vật để lại cho đại dương. Khi còn sống, cá voi góp phần khuấy và bón dinh dưỡng cho tầng nước mặt; khi chết, nó tiếp tục nuôi sự sống ở tận đáy sâu.

Hiểu lầm và điều đáng nghĩ

Hiện tượng cá voi rơi hay được kể một cách giật gân. Vài điểm dưới đây giúp nhìn nó cho đúng.

  • Đây không phải cảnh ghê rợn. Trong tự nhiên, cái chết của một sinh vật lớn là khởi đầu của rất nhiều sự sống khác. Xác cá voi dưới đáy là một hệ sinh thái, không phải bãi rác.
  • Không phải con cá voi nào cũng thành ốc đảo. Xác chỉ chìm tới đáy sâu trong một số điều kiện; có xác trôi nổi hoặc dạt vào bờ.
  • Số xác cá voi rơi phụ thuộc vào số cá voi còn sống. Thời kỳ săn bắt cá voi quy mô lớn trong quá khứ đã làm nhiều quần thể suy giảm mạnh, và các nhà khoa học cho rằng điều đó có lẽ cũng làm thưa những ốc đảo dưới đáy biển.
  • Gặp cá voi chết dạt vào bờ thì đừng tự xử lý. Hãy giữ khoảng cách và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan bảo tồn để người có chuyên môn xử lý.

Câu chuyện xác cá voi nhắc rằng mọi tầng của đại dương nối với nhau. Điều xảy ra với cá voi ở mặt nước sẽ, theo những cách không ngờ, chạm tới cả những sinh vật nhỏ bé nhất dưới đáy sâu.

Câu hỏi thường gặp

Cá voi chết thì xác đi đâu?

Tuỳ trường hợp, xác cá voi có thể trôi nổi rồi bị ăn trên mặt nước, dạt vào bờ, hoặc chìm xuống đáy biển. Khi chìm tới đáy sâu, xác trở thành nguồn thức ăn lớn cho một cộng đồng sinh vật biển sâu trong nhiều năm.

Xác cá voi dưới đáy biển tồn tại bao lâu?

Phần thịt có thể được dọn sạch trong vài tháng tới khoảng hai năm, nhưng bộ xương giàu chất béo có thể nuôi vi khuẩn và sinh vật xung quanh trong hàng chục năm. Thời gian thay đổi theo kích thước cá voi, độ sâu và nhiệt độ nước.

Giun ăn xương là gì?

Giun ăn xương là những con giun nhỏ sống trên xương cá voi dưới đáy biển. Chúng không có miệng và ruột, mà cắm phần thân vào xương và nhờ vi khuẩn cộng sinh bên trong cơ thể tiêu hoá chất dinh dưỡng trong xương.

Những sinh vật nào ăn xác cá voi dưới đáy biển?

Đầu tiên là cá mút đá myxin, cá nhám ngủ, cua và giáp xác nhỏ ăn phần thịt. Sau đó là giun nhiều tơ, ốc nhỏ, giun ăn xương. Cuối cùng là vi khuẩn phân giải mỡ trong xương cùng trai, vẹm sống nhờ vi khuẩn.

Vì sao xác cá voi giống các mạch nước nóng dưới đáy biển?

Ở cả hai nơi, vi khuẩn dùng năng lượng từ hoá chất thay cho ánh sáng mặt trời để tạo ra chất hữu cơ, nuôi những cộng đồng trai, vẹm và sinh vật khác. Vì vậy hai nơi có nhiều loại cư dân giống nhau.

Nếu thấy cá voi chết dạt vào bờ thì nên làm gì?

Nên giữ khoảng cách, không chạm vào, không tự cắt xẻ hay di chuyển xác, và báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan bảo tồn. Người có chuyên môn sẽ xử lý an toàn và có thể thu thập thông tin khoa học từ con vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138