Mực ống khổng lồ là một con vật có thật, dài cỡ một chiếc xe buýt nếu tính cả hai xúc tu săn mồi, với đôi mắt to như chiếc đĩa ăn cơm. Nó sống ở vùng nước tối hàng trăm mét dưới mặt biển, nơi ánh nắng gần như không còn, và trong rất nhiều thế kỷ con người chỉ biết đến nó qua những cái xác dạt vào bờ cùng các câu chuyện thuỷ thủ kể lại.
Câu chuyện về mực ống khổng lồ vì thế cũng là câu chuyện về cách con người dần dần nhìn rõ một sinh vật biển sâu: từ truyền thuyết, sang xác chết, sang những tấm ảnh đầu tiên, rồi mới tới những thước phim cho thấy nó bơi trong chính ngôi nhà của mình.
Truyền thuyết: con thuỷ quái kéo tàu xuống đáy
Ở vùng biển Bắc Âu, các câu chuyện xưa kể về một sinh vật khổng lồ dưới nước gọi là kraken, lớn đến mức thuỷ thủ tưởng là hòn đảo, có những cánh tay dài quấn lấy cả con thuyền. Trên những tấm bản vẽ cổ, thuỷ quái ấy thường được vẽ như một con mực hay con bạch tuộc phóng đại hàng trăm lần.
Các nhà sử học sinh vật cho rằng những truyền thuyết này có lẽ bắt nguồn từ những lần ngư dân thật sự nhìn thấy một con mực rất lớn trôi trên mặt nước, có thể là một con đang yếu hoặc đã chết, xúc tu dài lượn lờ như rắn. Với người đi biển trên chiếc thuyền gỗ nhỏ, cảnh ấy đủ để thành chuyện kể suốt mấy đời.
Điều thú vị là giới khoa học thời đó từng nghi ngờ tất cả, xếp những lời kể này vào loại chuyện hoang đường. Phải đến khi có những cái xác thật, đo đếm được, được mô tả cẩn thận trong sách vở, mực ống khổng lồ mới bước từ trang truyện sang trang bách khoa. Kể cả khi ấy, con vật vẫn là một ẩn số: người ta biết hình dáng của nó, nhưng không biết nó sống, bơi, săn mồi ra sao.
Hình dung kích thước bằng vật quen thuộc
Những con số chính xác về chiều dài thay đổi theo cách đo và theo từng mẫu vật, nên dưới đây là cách hình dung chung, đủ để cảm nhận độ lớn mà không cần thuộc số:
| Bộ phận | So với | Ghi chú |
|---|---|---|
| Toàn thân kể cả hai xúc tu dài | Cỡ một chiếc xe buýt | Phần lớn chiều dài là hai xúc tu săn mồi mảnh và rất dài |
| Phần thân chính (áo) | Cỡ một người lớn nằm duỗi | Đây là phần chứa nội tạng, có hai vây nhỏ ở đuôi |
| Con mắt | Cỡ chiếc đĩa ăn cơm | Thuộc loại mắt lớn nhất từng biết trong giới động vật |
| Mỏ | Giống mỏ vẹt nhưng lớn hơn nhiều | Làm bằng chất sừng cứng, nằm giữa vòng tay |
| Giác hút trên xúc tu | Cỡ đồng xu đến nắp chai | Viền giác hút có răng cưa nhỏ bằng chất sừng |
Con số hay bị thổi phồng nhất là chiều dài. Xác mực để lâu ngoài trời, cơ xúc tu giãn ra như sợi thun, nên nhiều số đo cũ dài hơn thực tế. Các nhà khoa học ngày nay thận trọng hơn và thường đo phần thân chính, vì phần này ít bị kéo dãn.
Xác dạt bờ và vết sẹo trên da cá nhà táng
Trong thời gian dài, nguồn tư liệu lớn nhất về mực ống khổng lồ đến từ hai nơi: những cái xác dạt lên bờ hoặc mắc lưới, và dạ dày của cá nhà táng. Cá nhà táng là loài cá voi có răng lặn rất sâu để săn mực. Khi các nhà khoa học kiểm tra dạ dày những con cá nhà táng mắc cạn, họ tìm thấy rất nhiều mỏ mực, vì mỏ bằng chất sừng cứng không bị tiêu hoá hết.
Trên da đầu cá nhà táng còn có những vết sẹo tròn xếp thành hàng, đúng kích cỡ giác hút của những con mực lớn. Những vết sẹo ấy là bằng chứng lặng lẽ về các cuộc giằng co diễn ra ở vùng nước tối, nơi không có ai chứng kiến. Có người hình dung đó là trận chiến cân sức giữa hai gã khổng lồ, nhưng thực ra phần lớn đó là cảnh một kẻ săn mồi lớn đang bắt mồi, và con mực chỉ cố thoát thân.
Nhờ những mảnh ghép gián tiếp này, các nhà sinh học dựng dần được bức tranh: mực ống khổng lồ có mặt ở hầu hết các đại dương, sống ở vùng nước sâu, và là món ăn quan trọng của cá nhà táng. Nhưng cảnh nó còn sống vẫn chưa ai thấy.
Lần đầu nhìn thấy nó còn sống
Phải đến những năm đầu thế kỷ hai mươi mốt, các nhóm nghiên cứu mới chụp được những tấm ảnh đầu tiên của một con mực ống khổng lồ còn sống trong môi trường tự nhiên, bằng máy ảnh thả xuống vùng nước sâu kèm mồi nhử. Vài năm sau, những thước phim đầu tiên quay được nó bơi trong biển sâu ra đời và đi vòng quanh thế giới.
Hình dung cảnh ấy: màn hình trên tàu nghiên cứu chỉ là một khoảng đen thẫm. Rồi ở rìa luồng sáng yếu, một cánh tay dài màu đỏ ánh bạc trườn vào, cuộn quanh chiếc mồi giả đang nhấp nháy. Cả phòng điều khiển lặng đi. Con vật mà người ta chỉ quen nhìn qua xác chết nhợt nhạt hoá ra có màu ánh kim, chuyển động thong thả và mềm mại.
Một điều các nhà nghiên cứu rút ra từ những lần quay phim thành công: đèn trắng mạnh có lẽ đã xua những con vật biển sâu tránh xa camera trong nhiều năm. Khi chuyển sang dùng ánh sáng đỏ mờ, thứ mà nhiều sinh vật biển sâu khó thấy, cùng mồi giả bắt chước ánh phát quang sinh học của sứa, cơ hội gặp những con vật nhút nhát như mực ống khổng lồ cao hơn hẳn. Bài học ấy nay được dùng rộng rãi trong thám hiểm biển sâu.
Cơ thể được thiết kế cho bóng tối
Đôi mắt khổng lồ. Một giả thuyết được nhiều người chú ý cho rằng mắt to không phải để nhìn con mồi nhỏ, mà để kịp phát hiện từ xa một khối lớn đang lao tới trong bóng tối, chẳng hạn một con cá nhà táng làm những sinh vật phát quang xung quanh loé sáng khi nó bơi qua.
Ba quả tim và máu xanh. Giống các loài mực khác, mực ống khổng lồ có ba quả tim: hai tim bơm máu qua mang, một tim bơm máu đi khắp cơ thể. Máu của nó có màu xanh lam vì chở oxy bằng một phân tử chứa đồng chứ không phải sắt như máu người.
Thân nổi lửng lơ. Mô cơ của mực ống khổng lồ chứa một dung dịch muối amoni nhẹ hơn nước biển, giúp nó lơ lửng mà không tốn sức. Cũng vì thế mà thịt nó có mùi khai, và loài này chưa bao giờ là đối tượng của nghề cá.
Hai xúc tu săn mồi. Ngoài tám tay ngắn, nó có hai xúc tu dài mảnh với đầu xúc tu loe ra, gắn giác hút, dùng để chộp con mồi ở xa rồi kéo về phía vòng tay và chiếc mỏ.
Họ hàng nhỏ quen thuộc: mực ống, mực nang và bạch tuộc
Mực ống khổng lồ thuộc nhóm động vật chân đầu, nghĩa là chân mọc ngay quanh đầu. Biển Việt Nam có rất nhiều thành viên cỡ nhỏ của nhóm này, và so sánh với chúng giúp hình dung con khổng lồ dễ hơn:
| Nhóm | Phần cứng bên trong | Tay và xúc tu | Cách bơi chính |
|---|---|---|---|
| Mực ống, kể cả mực ống khổng lồ | Một chiếc mai mỏng trong như mảnh nhựa, gọi là xương bút | Tám tay và hai xúc tu dài để chộp mồi | Phụt nước qua ống phễu, lao đi như tên lửa nhỏ; vây đuôi giữ thăng bằng |
| Mực nang | Mai dày, xốp, nhẹ, có nhiều ngăn chứa khí giúp nổi chìm | Tám tay và hai xúc tu giấu trong túi, phóng ra khi bắt mồi | Gợn vây viền quanh thân như tấm rèm, lơ lửng rất khéo |
| Bạch tuộc | Gần như không còn phần cứng, chỉ có mỏ | Tám tay, không có xúc tu dài | Bò trên đáy là chính, phụt nước khi cần chạy trốn |
Cả ba nhóm đều có mỏ sừng, túi mực và khả năng đổi màu ở mức khác nhau. Điểm khác lớn nhất của mực ống khổng lồ so với những con mực ống nhỏ quen thuộc là kích thước và môi trường sống: nó ở vùng nước sâu tối, nơi những người họ hàng nhỏ ven bờ hiếm khi xuống tới. Khi nhìn một con mực ống dài gang tay phụt nước lao đi trong làn nước nông, bạn đang thấy đúng kiểu cơ thể ấy, chỉ là thu nhỏ lại rất nhiều lần.
Người anh em ở biển Nam Cực và điều còn chưa biết
Mực ống khổng lồ có một người họ hàng xa còn nặng nề hơn: mực ống khổng lồ Nam Cực, sống ở vùng biển lạnh quanh châu Nam Cực. Con này có phần thân to và chắc hơn, và đặc biệt là trên giác hút ở xúc tu có những chiếc móc sừng xoay được, như một bộ lưỡi câu sống. Người ta tin rằng đây là loài mực nặng nhất từng được biết, dù tổng chiều dài có thể không vượt mực ống khổng lồ.
Còn rất nhiều điều chưa ai trả lời được. Chúng sống bao lâu, giao phối ở đâu, con non lớn lên thế nào, có bao nhiêu con đang bơi trong đại dương, tất cả vẫn còn là câu hỏi mở. Mỗi lần một robot lặn ghi được vài phút phim về loài mực lớn, giới khoa học lại có thêm một mảnh dữ liệu quý.
Mực ống khổng lồ là lời nhắc rằng đại dương sâu vẫn còn những sinh vật lớn bằng chiếc xe buýt mà ta mới chỉ kịp nhìn thoáng qua. Nếu một con vật to như thế có thể lẩn tránh ống kính lâu đến vậy, hẳn dưới kia còn vô số điều nhỏ hơn đang chờ được khám phá.
Câu hỏi thường gặp
Mực ống khổng lồ có tấn công tàu thuyền không?
Không có bằng chứng khoa học đáng tin nào cho thấy mực ống khổng lồ tấn công tàu thuyền. Nó sống ở vùng nước sâu, tránh ánh sáng và rất ít khi lên gần mặt nước khi còn khoẻ. Những câu chuyện kéo thuyền xuống đáy thuộc về truyền thuyết thuỷ thủ thời xưa.
Mực ống khổng lồ to bằng chừng nào?
Tính cả hai xúc tu săn mồi, con lớn dài cỡ một chiếc xe buýt, nhưng phần thân chính chỉ cỡ một người lớn nằm duỗi. Phần lớn chiều dài nằm ở hai xúc tu mảnh. Các số đo cũ thường bị kéo dài vì xác mực để lâu bị giãn cơ.
Ai là kẻ săn mực ống khổng lồ?
Kẻ săn mồi được biết rõ nhất là cá nhà táng, loài cá voi có răng lặn rất sâu. Trong dạ dày cá nhà táng mắc cạn người ta tìm thấy rất nhiều mỏ mực, và trên da đầu chúng có những vết sẹo tròn đúng kích cỡ giác hút của những con mực lớn.
Vì sao máu mực có màu xanh?
Máu người chở oxy nhờ một phân tử chứa sắt nên có màu đỏ. Máu mực và bạch tuộc chở oxy nhờ một phân tử chứa đồng, khi gắn với oxy thì có màu xanh lam. Phân tử này hoạt động tốt trong nước lạnh, ít oxy của biển sâu.
Mực ống khổng lồ và mực ống khổng lồ Nam Cực khác nhau thế nào?
Mực ống khổng lồ có mặt ở nhiều đại dương, thân mảnh, xúc tu rất dài. Mực ống khổng lồ Nam Cực sống ở biển lạnh quanh Nam Cực, thân to chắc hơn, nặng hơn và có móc sừng xoay được trên giác hút xúc tu. Cả hai đều rất hiếm khi được nhìn thấy còn sống.
Ở biển Việt Nam có mực ống khổng lồ không?
Mực ống khổng lồ được ghi nhận ở nhiều đại dương, nhưng thông tin chắc chắn về sự có mặt của nó ở vùng biển Việt Nam cần dựa vào các công bố của cơ quan nghiên cứu biển chuyên ngành. Biển Việt Nam có rất nhiều loài mực ống cỡ nhỏ và vừa quen thuộc.