ChieuSau.comChiều Sâu
Các tầng của đại dương

Phát quang sinh học ở biển sâu: vì sao sinh vật tầng tối tự tạo ra ánh sáng

Dưới tầng nước không còn ánh mặt trời, phần lớn sinh vật tự tạo ánh sáng để săn mồi, trốn kẻ thù và tìm bạn. Ánh sáng ấy sinh ra thế nào và vì sao nó màu xanh?

A deep sea jellyfish pulsing with rings of bright blue light in total darkness, tiny glowing specks scattered around it, macro view with a black background

Dưới khoảng một nghìn mét, ánh mặt trời đã tắt hẳn, nhưng biển sâu không tối đen hoàn toàn: phần lớn sinh vật ở tầng nước tối tự tạo ra ánh sáng bằng một phản ứng hoá học trong cơ thể, gọi là phát quang sinh học. Chúng dùng nó như con người dùng đèn: để dụ mồi, để trốn, để báo động và để gọi nhau. Hãy hình dung một thành phố mất điện, nơi mỗi cư dân đều mang theo đèn pin riêng và mỗi người bật tắt theo một cách khác nhau.

Ánh sáng này hầu như không toả nhiệt, nên được gọi là ánh sáng lạnh, và phần lớn có màu xanh lam hoặc xanh lục. Mục từ này nói về ánh sáng sinh học ở tầng sâu: nó sinh ra thế nào, được dùng vào những việc gì, và vì sao màu xanh lại thắng thế. Hiện tượng sóng biển phát sáng ở bãi cát ban đêm cũng cùng nguyên lý nhưng là một câu chuyện riêng của vùng nước mặt.

Ánh sáng sinh ra từ đâu?

Cơ chế chung khá giống nhau ở nhiều loài: một chất phát sáng gặp ôxy, dưới sự giúp đỡ của một enzyme, và năng lượng của phản ứng thoát ra dưới dạng ánh sáng chứ không phải nhiệt. Các nhà khoa học gọi chung chất phát sáng là luciferin và enzyme là luciferase, từ một chữ Latinh mang nghĩa “mang ánh sáng”. Con đom đóm trên cạn dùng một hệ tương tự. Điều thú vị là chất phát sáng ở các nhóm sinh vật khác nhau không phải lúc nào cũng giống nhau, nhưng ý tưởng chung thì giống: biến năng lượng hoá học thành ánh sáng.

Không phải sinh vật nào cũng tự làm ra đèn. Một số loài nuôi vi khuẩn phát sáng trong những túi đặc biệt trên cơ thể, cung cấp chỗ ở và thức ăn cho vi khuẩn, đổi lại có ánh sáng dùng suốt đời. Chiếc “cần câu” sáng trước miệng nhiều loài cá vây chân chính là một ngôi nhà như thế cho vi khuẩn.

Ánh sáng thường được phát ra từ những cơ quan gọi là đốm phát quang. Có loài còn có cả “chụp đèn”, “gương phản chiếu” và “tấm lọc màu” sinh học để điều khiển hướng và màu ánh sáng — một bộ đèn pin hoàn chỉnh được tiến hoá tạo ra.

Ánh sáng dùng để làm gì

Các nhà khoa học xếp những cách dùng ánh sáng sinh học thành vài nhóm chính. Một con vật có thể dùng nhiều cách cùng lúc.

Cách dùngDiễn ra thế nàoGiống thứ gì trên cạn
Dụ mồiđốm sáng treo trước miệng, con mồi tò mò lại gầnđèn câu mực của thuyền đánh cá
Xoá bóngđốm sáng dưới bụng khớp với ánh trời phía trên, che mất cái bóngbật đèn để trở nên vô hình
Đánh lạc hướngphun ra đám mây sáng hoặc bỏ lại phần thân phát sáng rồi lẩn điném pháo sáng rồi chạy hướng khác
Báo độngbị tấn công thì nhấp nháy rực rỡ, thu hút kẻ săn lớn hơn tớichuông chống trộm hú vang
Gọi bạn, nhận ra đồng loạiđốm sáng sắp xếp theo kiểu riêng của loài, nhấp nháy theo nhịpđèn hiệu tàu thuyền
Soi đườngvài loài có “đèn pha” trước mắt để tìm mồiđèn pin đội đầu

Trong các cách trên, “chuông chống trộm” là ý tưởng thú vị nhất: một con sứa bị kẻ săn nhỏ ngoạm sẽ nhấp nháy thật sáng như kêu cứu, với hy vọng một kẻ săn to hơn bị thu hút tới và ăn luôn kẻ đang tấn công nó.

Vì sao phần lớn ánh sáng có màu xanh

Nước biển hấp thụ ánh sáng đỏ, cam và vàng rất nhanh, nhưng để ánh xanh lam đi xa nhất. Một chiếc đèn màu xanh vì thế được nhìn thấy ở khoảng cách xa hơn đèn đỏ cùng độ sáng. Qua thời gian rất dài, các loài biển sâu chủ yếu “chọn” ánh xanh, và đôi mắt của cư dân biển sâu cũng nhạy nhất với ánh xanh.

Nhưng có ngoại lệ đáng kinh ngạc. Một vài loài cá rồng biển sâu phát ra được ánh sáng đỏ từ một đốm dưới mắt. Vì phần lớn sinh vật khác không nhìn thấy màu đỏ, chiếc đèn đỏ ấy giống như kính nhìn đêm: con cá thấy được con mồi, còn con mồi thì không biết mình đang bị soi.

Màu đỏ cũng giải thích vì sao nhiều sinh vật biển sâu mang thân đỏ thẫm. Dưới ánh xanh, thân đỏ trông như đen, gần như vô hình — trừ trước chiếc đèn đỏ của cá rồng.

Ở vùng nước ven bờ, câu chuyện hơi khác: nước gần bờ chứa nhiều hạt lơ lửng và tảo hơn nên ánh xanh lục lại đi xa hơn ánh xanh lam. Nhiều sinh vật ven bờ vì thế phát ánh sáng ngả xanh lục. Màu của chiếc đèn được “chọn” theo màu của nước nơi con vật sống.

Phổ biến hơn ta tưởng rất nhiều

Trên cạn, đom đóm và vài loại nấm phát sáng là chuyện hiếm thấy. Dưới biển sâu, tình hình đảo ngược: khi các nhà khoa học dùng robot đếm những con vật gặp được ở tầng nước giữa, họ thấy phần lớn chúng có khả năng phát sáng. Từ sứa, sứa lược, giun biển, tôm, mực tới cá — gần như nhóm nào cũng có thành viên tự làm ra ánh sáng.

Phát quang sinh học được cho là đã xuất hiện độc lập rất nhiều lần trong lịch sử sự sống, ở những nhóm sinh vật không hề họ hàng gần nhau. Điều này cho thấy ở môi trường tối, tự tạo ra ánh sáng là một lợi thế lớn đến mức tiến hoá lặp lại cùng một phát minh nhiều lần.

Có lẽ vì thế mà nhiều nhà nghiên cứu nói rằng phát quang sinh học là kiểu “giao tiếp” phổ biến nhất trên Trái Đất nếu tính theo số cá thể — chỉ là nó diễn ra ở nơi con người hiếm khi có mặt.

Vài nghệ sĩ ánh sáng của biển sâu

Cá vây chân. Con cái mang trên đầu một chiếc “cần câu” là tia vây biến đổi, đầu cần có túi nuôi vi khuẩn phát sáng. Nó treo mình bất động, lắc nhẹ đốm sáng, chờ con mồi nhỏ tò mò bơi lại gần cái miệng đầy răng.

Tôm phun mây sáng. Một số loài tôm biển sâu, khi bị đe doạ, phun ra một đám chất lỏng phát sáng rực rỡ trước mặt kẻ săn rồi lùi vào bóng tối. Kẻ săn bị chói và bối rối, giống như bị ném một quả pháo sáng vào mặt.

Mực ma cà rồng. Cái tên nghe đáng sợ nhưng đây là một sinh vật nhỏ, hiền lành, họ hàng của mực và bạch tuộc, sống ở vùng nước nghèo ôxy. Thay vì phun mực đen — vô ích trong bóng tối — nó có thể thải ra một đám nhầy lấp lánh các đốm sáng xanh để che mắt kẻ thù.

Sứa Atolla. Loài sứa biển sâu đỏ sẫm này khi bị tấn công tạo ra những vòng sáng xanh chạy quanh chuông như đèn quay của xe cứu hoả. Đây chính là ví dụ kinh điển cho giả thuyết “chuông chống trộm” gọi kẻ săn lớn hơn tới.

Cá đèn lồng. Mỗi loài có cách sắp xếp đốm sáng trên thân riêng, nhiều khi khác nhau giữa con đực và con cái. Các nhà khoa học còn dùng chính kiểu đốm sáng này để phân biệt các loài với nhau.

Một khoảnh khắc tắt đèn dưới sâu

Chiếc tàu lặn dừng lại giữa làn nước ở độ sâu không còn tia nắng nào. Người quan sát tắt hết đèn bên ngoài và chờ mắt quen với bóng tối. Ban đầu chẳng có gì. Rồi một vệt xanh lướt qua cửa kính như sao băng. Rồi thêm những chấm nhỏ nhấp nháy ở xa, như đèn của một thị trấn nhìn từ máy bay. Khi tàu khẽ chuyển động, những sinh vật bị chạm vào bùng sáng thành những đám mây xanh, rồi tắt dần. Cả một vùng nước đen bỗng trở nên đông đúc lạ thường.

Những ai từng trải qua khoảnh khắc ấy thường nói đó là lúc họ nhận ra biển sâu không trống rỗng, mà chỉ là ta không mang đúng đôi mắt. Với các nhà khoa học, chính việc tắt đèn lại là cách quan sát tốt nhất, vì đèn sáng của con người làm sinh vật biển sâu bỏ chạy hoặc loá mắt.

Một số nhóm nghiên cứu còn thử cách ngược lại: đặt máy quay rất nhạy, dùng ánh sáng đỏ mờ hoặc không dùng đèn, rồi chỉ ngồi chờ. Nhờ những chiếc “mắt kiên nhẫn” ấy, người ta ghi được hành vi mà trước đây chưa từng thấy, bởi sinh vật biển sâu cư xử khác hẳn khi không bị một vầng sáng chói loà rọi thẳng vào người.

Hiểu lầm và điều cần biết

Ánh sáng sinh học thường bị gắn với những ý tưởng không đúng. Vài điểm dưới đây giúp hiểu cho chuẩn.

  • Phát quang sinh học khác với huỳnh quang. Phát quang là tự tạo ra ánh sáng bằng phản ứng hoá học. Huỳnh quang là hấp thụ ánh sáng rồi phát lại ở màu khác, cần có nguồn sáng chiếu vào trước.
  • Sinh vật phát sáng không phải phóng xạ hay nhiễm độc. Đây là phản ứng tự nhiên, an toàn với chính con vật và không liên quan tới chất phóng xạ.
  • Không phải ánh sáng nào cũng bật liên tục. Nhiều loài chỉ phát sáng khi bị chạm, bị tấn công hoặc vào lúc tìm bạn; phần lớn thời gian chúng tối để không lộ mình.
  • Biển sáng ở bãi cát không phải do sinh vật biển sâu. Đó thường là sinh vật phù du nhỏ ở vùng nước mặt, cùng nguyên lý nhưng khác nơi sống và khác nguyên nhân bùng phát.

Phát quang sinh học còn đang được các nhà khoa học nghiên cứu để làm công cụ trong y sinh, chẳng hạn đánh dấu tế bào trong phòng thí nghiệm. Một phát minh của sinh vật biển sâu nay đã giúp ích cho nhiều ngành khoa học trên cạn.

Câu hỏi thường gặp

Phát quang sinh học là gì?

Phát quang sinh học là khả năng của sinh vật tự tạo ra ánh sáng bằng phản ứng hoá học trong cơ thể, thường là một chất phát sáng gặp ôxy với sự hỗ trợ của enzyme. Ánh sáng sinh ra gần như không kèm nhiệt nên được gọi là ánh sáng lạnh.

Vì sao sinh vật biển sâu phát sáng?

Ở nơi không còn ánh mặt trời, ánh sáng tự tạo giúp sinh vật dụ mồi, xoá bóng để trốn kẻ săn, đánh lạc hướng kẻ thù, báo động và nhận ra đồng loại để sinh sản. Mỗi loài dùng ánh sáng theo cách riêng, có loài dùng nhiều cách cùng lúc.

Vì sao ánh sáng của sinh vật biển thường có màu xanh?

Nước biển để ánh xanh lam đi xa nhất, còn ánh đỏ, cam, vàng bị hấp thụ nhanh. Vì vậy ánh xanh được nhìn thấy từ khoảng cách xa hơn, và mắt của phần lớn sinh vật biển sâu cũng nhạy nhất với màu này.

Có sinh vật biển sâu nào phát ra ánh sáng đỏ không?

Có, nhưng rất hiếm. Một vài loài cá rồng biển sâu có đốm phát ánh sáng đỏ dưới mắt. Vì phần lớn sinh vật khác không thấy màu đỏ, con cá có thể soi con mồi mà không bị phát hiện, giống như dùng kính nhìn đêm.

Phát quang sinh học có giống đom đóm không?

Về nguyên lý thì giống: đom đóm cũng tạo ánh sáng bằng phản ứng giữa chất phát sáng, enzyme và ôxy. Khác biệt là dưới biển, khả năng này phổ biến hơn trên cạn rất nhiều và xuất hiện ở gần như mọi nhóm sinh vật.

Có thể xem sinh vật phát sáng biển sâu ở đâu?

Cách dễ nhất là xem phim tài liệu và hình ảnh từ tàu lặn, robot nghiên cứu, hoặc ghé các bảo tàng hải dương học và thuỷ cung có khu trưng bày sinh vật phát sáng. Sinh vật biển sâu thật rất khó nuôi giữ ngoài môi trường tự nhiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138