ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Rừng tảo bẹ: khu rừng dưới nước của biển lạnh và chuyện rái cá biển giữ rừng

Rừng tảo bẹ là những khu rừng tảo nâu cao hàng chục mét ở vùng biển lạnh. Vì sao chúng mọc nhanh, ai sống trong đó và rái cá biển giữ rừng ra sao?

Towering golden kelp fronds rising toward a bright surface in cold green water, view from below looking up, a seal silhouette gliding between stalks

Rừng tảo bẹ là những khu rừng thật sự dưới nước, chỉ có điều cây ở đây là tảo nâu khổng lồ. Ở những vùng biển lạnh, giàu dinh dưỡng, tảo bẹ mọc từ đáy đá vươn lên mặt nước thành những thân dài hàng chục mét, đầu ngọn xoè trên mặt nước như tán lá. Bơi giữa chúng, ánh nắng lọt xuống thành từng vệt như đi trong rừng thông lúc sáng sớm.

Tảo bẹ không có ở biển Việt Nam vì nước ta quá ấm, nhưng khu rừng này là một mục từ không thể thiếu khi tìm hiểu hệ sinh thái biển. Nó cho thấy một điều ngạc nhiên: số phận của cả một khu rừng có thể phụ thuộc vào một loài thú nhỏ nằm ngửa trên mặt nước, dùng bụng làm bàn ăn.

Tảo bẹ là gì, không phải là gì

Tảo bẹ là tảo nâu. Đây là nhóm có những loài tảo to lớn nhất, màu vàng nâu do một sắc tố riêng giúp chúng tận dụng thứ ánh sáng xanh còn lại khi nắng xuyên xuống nước. Chúng quang hợp như cây nhưng không thuộc giới thực vật.

Không có rễ thật. Phần bám xuống đá trông như một búi rễ, gọi là đế bám, chỉ có nhiệm vụ neo giữ, không hút nước hay chất dinh dưỡng. Toàn bộ cơ thể tảo hấp thu dinh dưỡng trực tiếp từ nước biển.

Có thân và phiến, nhưng không phải thân và lá. Phần dài trông như thân, thường gọi là cuống, dẻo dai để chịu sóng. Phần dẹt rộng trông như lá gọi là phiến, là nơi quang hợp chủ yếu. Bên trong không có mạch dẫn nước như thân cây, nên mỗi phần tự hấp thu những gì nó cần từ nước biển xung quanh.

Có phao. Nhiều loài có những túi khí tròn ở gốc phiến, như những quả bóng nhỏ, giữ cho phiến nổi gần mặt nước nơi có nhiều nắng. Đó là lý do khu rừng đứng thẳng được dù không có gỗ.

Mọc rất nhanh. Trong điều kiện thuận lợi, một số loài tảo bẹ lớn thuộc nhóm sinh vật mọc nhanh nhất từng được đo, có thể dài thêm vài chục xăng-ti-mét chỉ trong một ngày. Một khu rừng bị bão quật trơ trụi có thể phủ xanh trở lại khá nhanh nếu đáy đá còn trống và nước còn lạnh.

So rừng tảo bẹ với một khu rừng trên cạn

Gọi là rừng không phải nói quá. Đặt cạnh một khu rừng trên cạn, nhiều điểm giống đến bất ngờ:

Khía cạnhRừng trên cạnRừng tảo bẹ
TánLá cây trên ngọn đón nắngPhiến tảo nổi trên mặt nước thành một lớp tán dày
Tầng dưới tánCây bụi, cỏ, dương xỉ ưa bóngTảo nhỏ, rong đỏ mọc thấp ưa bóng
NềnĐất, lá mụcĐá, nơi đế bám neo giữ, cầu gai và sao biển bò
Cư dân di chuyểnChim, thú, côn trùngCá, hải cẩu, sư tử biển, rái cá biển
Thứ quyết định sự sốngMưa và đấtNước lạnh, giàu dinh dưỡng và đáy đá
Tai hoạCháy rừng, chặt pháNước nóng bất thường, bão, cầu gai bùng phát

Khác biệt lớn nhất là tốc độ. Một khu rừng trên cạn cần hàng chục năm để trưởng thành, còn rừng tảo bẹ có thể thay mới phần lớn sinh khối trong vài năm. Vì vậy nó cũng phản ứng rất nhanh khi điều kiện thay đổi, cả theo chiều tốt lẫn chiều xấu.

Vì sao tảo bẹ chỉ sống ở biển lạnh

Rừng tảo bẹ mọc dọc những bờ đá nước lạnh ở cả hai bán cầu, nơi có nhiều chất dinh dưỡng. Nước lạnh giữ được nhiều khí hoà tan hơn, và ở nhiều nơi, dòng nước trồi từ dưới sâu liên tục đẩy nước giàu dinh dưỡng lên vùng có nắng. Đó là thứ phân bón tự nhiên giúp tảo bẹ mọc nhanh đến vậy.

Ở vùng biển nhiệt đới như Việt Nam, nước ấm quanh năm và tầng mặt thường nghèo dinh dưỡng, nên tảo bẹ lớn không mọc được. Vai trò khu rừng ven bờ ở đây thuộc về rừng ngập mặn và rạn san hô. Ở một số bờ đá ven biển nước ta có những bãi rong mơ mọc theo mùa, thấp hơn nhiều, nhưng cũng là chỗ trú của cá con và các sinh vật nhỏ; có thể xem đó là một họ hàng xa, quy mô khiêm tốn của rừng tảo bẹ.

Vì cần nước lạnh, rừng tảo bẹ rất nhạy với những đợt nước biển nóng lên bất thường. Ở nhiều nơi trên thế giới, các nhà khoa học đã ghi nhận những khu rừng thu hẹp sau các đợt nóng kéo dài, có nơi bị thay bằng thảm rong thấp hoặc đáy đá trống. Đó là một lý do khiến rừng tảo bẹ được theo dõi chặt chẽ như một chỉ báo sức khoẻ của biển lạnh.

Rái cá biển, cầu gai và tảo bẹ: chuỗi ba mắt xích

Câu chuyện nổi tiếng nhất về rừng tảo bẹ là một chuỗi ba mắt xích. Cầu gai thích ăn tảo bẹ, đặc biệt là gặm phần đế bám, làm cả cây đứt rời trôi đi. Rái cá biển lại thích ăn cầu gai. Ở những nơi rái cá biển còn đông, chúng giữ số cầu gai ở mức vừa phải, cầu gai phải nấp trong khe đá và ăn tảo trôi dạt, rừng tảo bẹ đứng vững.

Khi rái cá biển biến mất ở một số vùng, cầu gai sinh sôi không ai kiểm soát. Chúng bò khỏi khe đá thành những thảm gai dày, gặm sạch đế bám, biến khu rừng thành một bãi đá trống trải mà các nhà sinh học gọi là hoang mạc cầu gai. Khi rái cá biển quay lại, chuyện ngược lại đã được ghi nhận: cầu gai giảm, rừng tảo bẹ hồi phục.

Hiện tượng một loài săn mồi ở đỉnh chuỗi giữ cho cả hệ sinh thái cân bằng được gọi là hiệu ứng dây chuyền từ trên xuống, và rái cá biển là ví dụ kinh điển trong sách sinh thái học. Thêm một chi tiết dễ thương mà có thật: rái cá biển nằm ngửa trên mặt nước, đặt một hòn đá lên bụng để đập vỡ vỏ cầu gai, vỏ sò, và khi ngủ, nhiều con quấn mình vào tảo bẹ để khỏi trôi đi.

Sống chung với sóng bão và một vòng đời hai bộ mặt

Rừng tảo bẹ thường mọc ở những bờ biển nhiều sóng gió. Thân tảo không cứng như gỗ mà dẻo dai như dây chão, uốn theo sóng thay vì chống lại. Khi bão lớn kéo tới, nhiều cây già, đế bám yếu bị giật đứt và trôi đi. Nghe thì như thảm hoạ, nhưng với rừng tảo bẹ đây là một kiểu tỉa thưa: chỗ trống mở ra cho ánh sáng xuống đáy, cây non có cơ hội lớn lên.

Vòng đời của tảo bẹ có một điều ít người biết. Cây tảo to lớn mà ta thấy chỉ là một nửa câu chuyện. Nó thả ra vô số bào tử nhỏ li ti; bào tử lắng xuống đáy, mọc thành những cơ thể nhỏ đến mức phải nhìn bằng kính hiển vi. Chính những cơ thể bé xíu đó mới tạo ra trứng và tinh trùng, rồi từ trứng được thụ tinh mới mọc lên cây tảo bẹ khổng lồ thế hệ sau. Một sinh vật mang hai bộ mặt, một to như cây cột điện và một bé như hạt bụi.

Nhờ vòng đời ấy, đáy đá luôn có một ngân hàng mầm sống chờ sẵn. Khi điều kiện thuận lợi trở lại sau bão, sau một mùa nước ấm, hay sau khi cầu gai giảm đi, những mầm nhỏ này nhanh chóng mọc thành rừng mới. Đó là lý do rừng tảo bẹ vừa mong manh trước biến động, vừa có sức hồi phục đáng kinh ngạc khi được cho cơ hội.

Một vòng quanh cư dân trong rừng

Hình dung một người lặn bình khí, đã có chứng chỉ, đi cùng bạn lặn, chậm rãi trôi giữa những thân tảo bẹ vàng óng. Ngước nhìn lên, mặt nước phía trên lấp loá qua lớp tán. Một đàn cá bạc xoay tròn giữa hai thân tảo, một con hải cẩu lượn qua tò mò nhìn rồi biến mất, dưới đáy một con sao biển màu cam bám trên đá.

Mỗi tầng của rừng tảo bẹ có cư dân riêng. Trên mặt nước, dưới lớp tán nổi, rái cá biển nghỉ ngơi, chim biển đậu và lặn bắt cá. Giữa cột nước, cá đi thành đàn trong những lối đi giữa các thân tảo, cá con trốn sát phiến. Hải cẩu, sư tử biển vào rừng săn cá. Dưới đáy đá, cua, tôm hùm, bào ngư, sao biển, cầu gai và nhiều loài ốc chia nhau từng hốc.

Ngay cả khi bị bão giật đứt, tảo bẹ vẫn tiếp tục nuôi sống. Những mảng tảo trôi trên mặt biển trở thành bè cho cá con và sinh vật nhỏ đi nhờ ra khơi, những mảng dạt vào bờ nuôi giun, giáp xác và chim trên bãi. Một khu rừng tảo bẹ vì vậy không chỉ nuôi chính nó mà nuôi cả bãi biển và vùng nước ngoài khơi.

Tảo bẹ, con người và những hiểu lầm

Hiểu lầm hay gặp nhất là coi tảo bẹ như một loài cây dưới biển. Thật ra nó là tảo, không có rễ hút nước, không có hoa, không có mạch dẫn. Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rong biển phơi khô bán ở chợ chính là tảo bẹ khổng lồ: nhiều loại rong ăn được là những loài tảo nhỏ hơn, và người ta thường nuôi trồng chứ không cắt từ những khu rừng hoang dã lớn.

Con người gắn với rừng tảo bẹ theo nhiều cách. Ở một số nền văn hoá ven biển lạnh, rong tảo là thức ăn quen thuộc từ lâu đời. Một số chất chiết từ tảo nâu được dùng làm chất làm đặc trong thực phẩm và nhiều sản phẩm khác. Rừng tảo bẹ cũng là nơi làm tổ, kiếm ăn của nhiều loài cá được đánh bắt, nên giữ rừng cũng là giữ nghề.

Ngày nay ở một số nơi, các nhóm khoa học và cộng đồng địa phương đang thử phục hồi rừng tảo bẹ, chủ yếu bằng cách giảm bớt cầu gai và trồng lại tảo trên đá. Đây là việc của các nhóm chuyên môn có kế hoạch và giấy phép, không phải việc người đi chơi tự làm. Với người yêu biển ở Việt Nam, cách gần nhất để gặp rừng tảo bẹ là qua phim tài liệu, các thuỷ cung có bể tảo bẹ, và những trang sách sinh thái học.

Câu hỏi thường gặp

Tảo bẹ có phải là cây không?

Không. Tảo bẹ là tảo nâu cỡ lớn, quang hợp như cây nhưng không có rễ hút nước, không có hoa và không có mạch dẫn. Phần trông như rễ chỉ là đế bám để neo vào đá, dinh dưỡng được hấp thu trực tiếp từ nước biển.

Ở Việt Nam có rừng tảo bẹ không?

Không có rừng tảo bẹ lớn vì nước biển Việt Nam quá ấm. Ở một số bờ đá ven biển có những bãi rong mơ mọc theo mùa, thấp hơn nhiều nhưng cũng là chỗ trú của cá con, có thể xem như họ hàng xa của rừng tảo bẹ.

Vì sao rái cá biển quan trọng với rừng tảo bẹ?

Rái cá biển ăn cầu gai, loài gặm đế bám của tảo bẹ. Khi rái cá biển còn đông, cầu gai bị giữ ở mức vừa phải và rừng đứng vững. Khi rái cá biển biến mất, cầu gai có thể bùng phát và gặm trơ cả khu rừng.

Hoang mạc cầu gai là gì?

Đó là những bãi đá trống trải từng là rừng tảo bẹ nhưng bị cầu gai sinh sôi quá đông gặm sạch đế bám. Ở đó chỉ còn cầu gai và vài loài tảo vỏ cứng, rất ít cá và các sinh vật khác.

Tảo bẹ mọc nhanh đến mức nào?

Một số loài tảo bẹ lớn thuộc nhóm sinh vật mọc nhanh nhất từng được đo, trong điều kiện thuận lợi có thể dài thêm vài chục xăng-ti-mét mỗi ngày. Nhờ vậy một khu rừng bị bão phá có thể phủ xanh lại khá nhanh nếu nước còn lạnh và giàu dinh dưỡng.

Rong biển ăn được có phải là tảo bẹ không?

Không hẳn. Nhiều loại rong ăn được là những loài tảo nhỏ hơn, thuộc nhiều nhóm khác nhau, và thường được nuôi trồng. Tảo bẹ khổng lồ trong những khu rừng ở biển lạnh chỉ là một phần nhỏ trong thế giới rong tảo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138