Thuỷ triều là chuyện cả đại dương bị kéo lệch. Hãy hình dung Trái Đất được bọc một lớp nước như quả bóng bọc vỏ cao su mềm: lực hấp dẫn của Mặt Trăng, và yếu hơn là của Mặt Trời, kéo lớp vỏ ấy phồng ra thành hai chỗ ở hai phía đối diện. Trái Đất tự quay bên dưới hai chỗ phồng đó, nên một bãi biển lần lượt đi qua chỗ nước dày rồi chỗ nước mỏng — người đứng trên bãi thấy biển dâng lên rồi rút xuống.
Vì thế thuỷ triều không phải sóng, cũng không phải do gió. Nó là một nhịp rất chậm và rất đều, đến mức ngư dân, người nuôi trồng ven biển và các cảng biển có thể đoán trước hàng năm trời. Mục từ này đi qua từng câu hỏi hay gặp: vì sao có hai lần nước lớn mỗi ngày, vì sao có ngày triều rất cao, vì sao vịnh Bắc Bộ lại chỉ lên xuống một lần, và vì sao bãi triều là nơi đáng ngắm nhất khi nước rút.
Vì sao Mặt Trăng ở xa như vậy mà vẫn kéo được cả biển?
Lực hấp dẫn của Mặt Trăng tác động lên mọi thứ trên Trái Đất, nhưng không đều nhau. Phía Trái Đất đang hướng về Mặt Trăng ở gần hơn nên bị kéo mạnh hơn một chút; tâm Trái Đất bị kéo vừa phải; còn phía bên kia ở xa nhất nên bị kéo yếu nhất. Chính sự chênh lệch ấy, chứ không phải độ lớn của lực, làm nên thuỷ triều.
Đất đá thì cứng nên gần như không đổi hình. Nước thì chảy được, nên nó dồn về hai nơi: phía gần Mặt Trăng (bị kéo nhiều hơn tâm) và phía xa Mặt Trăng (bị kéo ít hơn tâm, nên như bị "bỏ lại" phía sau). Kết quả là hai chỗ phồng nằm đối diện nhau. Đây là điều nhiều người bất ngờ nhất: phía Trái Đất quay lưng lại với Mặt Trăng cũng có nước lớn, cùng lúc với phía đối diện.
Mặt Trời nặng hơn Mặt Trăng rất nhiều nhưng ở xa hơn gấp bội, nên phần lực chênh lệch của nó chỉ cỡ một nửa của Mặt Trăng. Vì vậy nhịp thuỷ triều đi theo Mặt Trăng là chính, còn Mặt Trời góp vào khi thì cộng thêm, khi thì làm yếu đi.
Một cách hình dung khác: ba người chạy cùng một hướng nhưng người đầu nhanh nhất, người giữa vừa phải, người cuối chậm nhất — khoảng cách giữa họ giãn ra ở cả phía trước lẫn phía sau. Lớp nước quanh Trái Đất cũng bị "giãn" theo kiểu ấy, dọc theo đường nối Trái Đất với Mặt Trăng, nên phồng ra ở cả hai đầu.
Vì sao mỗi ngày có hai lần nước lớn, và giờ nước lớn cứ lùi dần?
Trái Đất quay một vòng quanh trục mất khoảng một ngày. Trong một vòng ấy, một bãi biển đi qua cả hai chỗ phồng, nên ở nhiều nơi người ta thấy hai lần nước lớn và hai lần nước ròng. Kiểu này gọi là bán nhật triều — "bán" là một nửa, mỗi chu kỳ chỉ dài khoảng nửa ngày.
Nhưng trong lúc Trái Đất quay, Mặt Trăng cũng đi tiếp trên quỹ đạo của nó theo cùng chiều. Trái Đất phải quay thêm một chút để "đuổi kịp" Mặt Trăng, nên một ngày theo Mặt Trăng dài hơn ngày thường chừng năm mươi phút. Đó là lý do giờ nước lớn hôm nay muộn hơn hôm qua gần một tiếng, và sau khoảng hai tuần thì lịch nước đã xoay hẳn từ sáng sang chiều.
Ngư dân nhiều vùng ven biển Việt Nam tính con nước theo lịch âm cũng vì thế: lịch âm đi theo Mặt Trăng, nên ngày âm lịch gắn khá chặt với giờ và độ cao của nước. Đó là một hiểu biết dân gian có nền khoa học rất vững.
Triều cường, triều kém và những cái tên hay nghe
Cùng một bãi biển, có hôm nước dâng ngập tới chân kè, có hôm nước chỉ nhích lên chút ít. Bảng dưới gom những cái tên người ta hay gặp khi đọc tin thời tiết hay nghe người làm biển nói chuyện:
| Tên gọi | Khi nào xảy ra | Hình dung đơn giản |
|---|---|---|
| Triều cường | Quanh ngày trăng tròn và trăng non (đầu và giữa tháng âm lịch) | Mặt Trăng và Mặt Trời kéo cùng một hướng, hai lực cộng nhau, nước lên cao và rút sâu |
| Triều kém | Quanh ngày trăng bán nguyệt (khoảng mùng 7–8 và 22–23 âm lịch) | Hai lực kéo vuông góc, làm yếu nhau, nước lên xuống ít |
| Nước lớn (đỉnh triều) | Lúc mặt nước cao nhất trong một chu kỳ | Bãi cát hẹp lại, ghềnh đá chìm |
| Nước ròng (chân triều) | Lúc mặt nước thấp nhất | Bãi triều lộ ra, vũng đá đọng nước |
| Biên độ triều | Khoảng cách giữa nước lớn và nước ròng | Có nơi chỉ vài chục centimet, có vịnh hẹp lên tới hơn chục mét |
Ở các thành phố ven sông gần biển, như vùng hạ lưu Đồng Nai – Sài Gòn, "triều cường" trong tin tức thường gắn với chuyện nước dâng ngập đường. Đó vẫn là cùng một hiện tượng, chỉ là khi đỉnh triều trùng với mưa lớn hoặc lũ từ thượng nguồn thì nước không thoát kịp.
Vì sao vịnh Bắc Bộ chỉ lên xuống một lần mỗi ngày?
Nếu Trái Đất phẳng lặng một lớp nước đều khắp thì nơi nào cũng có hai lần nước lớn mỗi ngày. Thực tế đại dương bị chia cắt bởi lục địa, đáy biển có chỗ nông chỗ sâu, mỗi vịnh lại có hình dạng riêng. Nước trong từng vùng dao động như nước trong một cái chậu bị lắc: chậu dài hay ngắn, sâu hay nông sẽ "đáp lại" nhịp kéo theo cách khác nhau.
Vùng biển Bắc Bộ là ví dụ kinh điển trong sách địa lý: ở nhiều nơi trong vịnh Bắc Bộ, mỗi ngày chỉ có một lần nước lớn và một lần nước ròng, gọi là nhật triều. Đi dọc bờ biển xuống miền Trung, kiểu triều chuyển dần sang hỗn hợp; tới vùng biển phía đông Nam Bộ thì nổi bật là bán nhật triều không đều, hai lần nước lớn trong ngày cao thấp khác nhau. Một dải bờ biển mà có đủ các kiểu triều như vậy là điều khá đặc biệt.
Cũng vì hình dạng bờ mà có những vịnh hẹp, cuống phễu, nơi nước dồn vào và dâng rất cao. Ở một số cửa sông trên thế giới, nước triều lên còn dồn ngược thành một con sóng chạy vào sâu trong sông, gọi là sóng triều.
Một buổi sáng trên bãi triều khi nước ròng
Sáu giờ sáng, nước đã rút xa. Bãi đá đen bóng vừa lộ ra còn rỉ nước từng khe. Một bé gái theo bố đi dép vải, ngồi xổm bên một vũng nước bằng cái mâm: bên trong, mấy con ốc nhỏ bò chậm như kim đồng hồ, một con cua bằng đồng xu lủi vào kẽ đá, mấy sợi rong xanh nằm im như tóc thả. Hai bố con chỉ nhìn, không lật đá, không nhặt gì mang về. Nửa tiếng sau, nước bắt đầu quay lại, liếm dần lên những tảng đá thấp nhất.
Bãi triều là một trong những nơi sống khắc nghiệt nhất của biển: mỗi ngày sinh vật ở đây vừa bị ngâm nước mặn, vừa bị phơi nắng gió, nhiệt độ và độ mặn thay đổi liên tục. Hàu, hà bám chặt vào đá và đóng vỏ lại khi nước rút; ốc kéo nắp kín miệng; cua chui vào khe ẩm. Mỗi loài có chỗ đứng riêng theo độ cao, tạo thành những dải màu dễ thấy trên ghềnh đá.
Ngắm bãi triều là cách tốt để trẻ con hiểu thuỷ triều. Nhớ đi giày hoặc dép kín vì đá có hàu sắc và có thể có sinh vật có gai, đừng lật đá hay bắt con gì, xem giờ nước lên trước khi đi, và luôn giữ đường quay về bờ.
Những hiểu lầm hay gặp về thuỷ triều
Vì thuỷ triều dễ thấy mà khó hình dung, quanh nó có không ít cách hiểu chưa đúng:
- "Thuỷ triều do gió hoặc do sóng đẩy vào." Gió có thể làm nước dâng thêm trong bão, nhưng nhịp lên xuống đều đặn hằng ngày là do hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời.
- "Chỉ phía hướng về Mặt Trăng mới có nước lớn." Phía đối diện cũng có, nên mới có hai lần nước lớn mỗi ngày ở nhiều nơi.
- "Sóng thần là một loại thuỷ triều." Sóng thần do động đất, sạt lở dưới đáy biển gây ra, không liên quan đến Mặt Trăng; tên gọi tiếng Anh cũ gây nhầm lẫn này.
- "Hồ lớn không có thuỷ triều." Có, nhưng rất nhỏ, chỉ vài centimet, khó nhận ra bằng mắt.
- "Đất liền đứng yên tuyệt đối." Mặt đất cũng phồng lên hạ xuống theo Mặt Trăng, chỉ vài chục centimet và đều khắp nên không ai cảm thấy.
Còn một điều ít người biết: ma sát của nước triều đang hãm Trái Đất quay chậm lại cực kỳ từ từ, và đẩy Mặt Trăng ra xa thêm vài centimet mỗi năm. Thuỷ triều đang lặng lẽ kéo dài ngày của chúng ta, dù phải hàng triệu năm mới thấy rõ.
Thuỷ triều nuôi sống bờ biển và con người như thế nào?
Mỗi lần nước lên, biển mang thức ăn, ô-xy và ấu trùng sinh vật vào bãi; mỗi lần nước rút, nó cuốn chất thải và phù sa ra khơi. Rừng ngập mặn, đầm phá và bãi bồi cửa sông sống được là nhờ nhịp thở hai chiều này. Nhiều loài cá, tôm vào sâu trong lạch khi nước lớn để kiếm ăn rồi theo nước ròng ra ngoài.
Con người cũng sống theo con nước từ rất lâu. Nghề cào ngao, bắt ốc ở bãi bồi, làm muối, đóng đáy cửa sông, tàu thuyền ra vào cảng đều phải canh giờ nước. Ngày nay các trạm đo mực nước ven biển còn giúp dự báo nước dâng trong bão, và người ta đang thử dùng dòng nước triều để quay tua-bin phát điện ở những eo biển có dòng chảy mạnh.
Với người đi biển chơi, hiểu thuỷ triều là chuyện an toàn: một doi cát nối ra đảo nhỏ lúc nước ròng có thể chìm nghỉm vài giờ sau. Trước khi ra bãi đá hay bãi bồi xa bờ, hãy hỏi người địa phương, xem giờ triều trong bản tin và nghe theo cảnh báo của khu bãi tắm.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ triều lên xuống mấy lần một ngày?
Ở phần lớn bờ biển thế giới, mỗi ngày có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, mỗi chu kỳ dài khoảng mười hai tiếng rưỡi. Một số vùng như vịnh Bắc Bộ lại chủ yếu chỉ có một lần lên một lần xuống mỗi ngày, gọi là nhật triều.
Vì sao ngày rằm và mùng một nước lên cao hơn?
Vào khoảng ngày trăng tròn và trăng non, Mặt Trăng, Trái Đất và Mặt Trời nằm gần thẳng hàng, nên lực kéo của Mặt Trăng và Mặt Trời cộng vào nhau. Nước lên cao hơn và rút sâu hơn bình thường, người ta gọi là triều cường.
Triều cường có phải là lũ không?
Không. Triều cường là đỉnh nước biển theo chu kỳ Mặt Trăng, đoán trước được. Lũ là nước từ mưa và sông đổ về. Khi hai thứ trùng nhau, nhất là ở thành phố ven sông gần cửa biển, nước không thoát kịp nên ngập nặng hơn.
Ở giữa đại dương có thấy thuỷ triều không?
Có, nhưng ngoài khơi xa mặt nước chỉ lên xuống cỡ một mét hoặc ít hơn và không có gì để so, nên người trên tàu gần như không nhận ra. Thuỷ triều chỉ thấy rõ khi nước dồn vào bờ, vịnh và cửa sông, nơi hình dạng đáy làm nó dâng cao.
Đi dạo bãi triều cần lưu ý gì để an toàn?
Xem giờ nước lên trong bản tin địa phương, luôn biết đường quay về bờ, đi giày kín vì đá có hàu sắc, không lật đá hay bắt sinh vật mang về. Trẻ nhỏ luôn đi cùng người lớn và tránh xa mép đá có sóng đánh.
Mặt Trời có ảnh hưởng đến thuỷ triều không?
Có. Mặt Trời cũng tạo thuỷ triều nhưng phần tác động chỉ cỡ một nửa của Mặt Trăng, vì nó ở xa hơn rất nhiều. Khi cùng hướng với Mặt Trăng thì nước lên cao hơn, khi lệch góc vuông thì nước lên xuống ít hơn.