Nước biển mặn vì nó là cái "nồi cô" của cả hành tinh suốt hàng trăm triệu năm. Mưa rơi xuống, bào mòn đá trên lục địa, cuốn theo một chút khoáng chất ra sông, sông đổ ra biển. Rồi nắng làm nước biển bốc hơi bay lên thành mây — nhưng chỉ nước bay đi, muối ở lại. Vòng ấy lặp lại vô số lần, muối cứ dồn mãi trong biển, giống như nồi canh đun lâu bị cạn dần mà mặn dần.
Câu trả lời ngắn là vậy, nhưng đằng sau còn nhiều điều bất ngờ: nước sông cũng có muối, đáy biển cũng tự "nêm" thêm muối, và biển đã mặn gần như ổn định từ rất lâu chứ không mặn thêm mãi. Mục từ này đi theo lối "hiểu lầm → hiểu đúng", vì quanh câu hỏi tưởng đơn giản này có khá nhiều cách giải thích chưa trúng.
Hiểu lầm thứ nhất: "Sông là nước ngọt, nên muối không thể đến từ sông"
Nước sông có muối, chỉ là rất ít. Mưa có tính axit nhẹ vì hoà tan một chút khí các-bô-níc trong không khí. Khi thấm qua đất đá, nước mưa hoà tan dần các khoáng chất, mang theo những hạt muối khoáng li ti. Lượng ấy nhỏ tới mức lưỡi người không nếm ra, nên ta gọi là nước ngọt.
Ít nhưng không bao giờ ngừng. Mỗi ngày hàng nghìn con sông trên thế giới đổ ra biển, ngày này qua ngày khác, suốt hàng trăm triệu năm. Một nhúm muối nhỏ nhân với thời gian dài như vậy thành một kho muối khổng lồ.
Muối đi một chiều. Khi nước biển bốc hơi, hơi nước bay lên gần như tinh khiết, muối nằm lại. Mây đem nước ngọt trở lại đất liền thành mưa, mưa lại bào đá đem muối ra biển. Biển giống một cái phễu chỉ cho vào mà không cho muối ra theo đường hơi nước. Hồ trên cạn cũng y như vậy: hồ nào có sông thoát nước ra ngoài thì vẫn ngọt, còn hồ kín, chỉ mất nước bằng bốc hơi, thì lâu dần mặn chát.
Thành phần muối sông và muối biển không giống nhau. Nước sông chứa nhiều can-xi và bi-các-bô-nát, còn nước biển lại chủ yếu là na-tri và clo — đúng hai thành phần của muối ăn. Lý do là sinh vật biển như san hô, ốc, sò, tảo vỏ vôi liên tục lấy can-xi để xây vỏ và bộ xương, nên can-xi không tích tụ nhiều như na-tri.
Hiểu lầm thứ hai: "Toàn bộ muối biển là do sông mang tới"
Sông là nguồn lớn, nhưng không phải nguồn duy nhất. Dưới đáy đại dương có những dãy núi ngầm chạy dài, nơi vỏ Trái Đất nứt ra. Nước biển thấm sâu vào đá nóng, bị đun lên rất cao, hoà tan khoáng chất rồi phun trở lại qua các miệng phun thuỷ nhiệt. Những "ống khói" dưới đáy biển ấy vừa đưa vào, vừa lấy bớt đi một số chất, góp phần điều chỉnh thành phần hoá học của biển.
Núi lửa, cả trên cạn lẫn dưới biển, cũng phun ra khí chứa clo. Các nhà khoa học cho rằng phần lớn clo trong biển ngày nay có nguồn gốc từ khí thoát ra từ lòng Trái Đất trong lịch sử rất xa xưa, còn na-tri thì chủ yếu do đá bị bào mòn. Hai mảnh ghép ấy gặp nhau trong nước biển, thành thứ muối mà ta biết.
Thêm một chi tiết thú vị: biển cũng có chỗ "thải" muối. Ở những vùng biển nông, khép kín, nắng gắt trong quá khứ địa chất, nước bốc hơi tới cạn, để lại những lớp muối dày bị chôn vùi trong đất đá. Nhiều mỏ muối trên đất liền ngày nay chính là biển cổ đã khô.
Hiểu lầm thứ ba: "Biển đang mặn thêm từng ngày"
Nghe lập luận "muối chỉ vào không ra" thì dễ tưởng biển phải mặn mãi lên. Thực tế, bằng chứng từ đá trầm tích cho thấy độ mặn trung bình của đại dương đã khá ổn định qua một khoảng thời gian địa chất rất dài. Lượng muối mới đi vào được cân bằng bởi lượng muối bị lắng xuống đáy, bị khoáng vật đáy biển hấp thụ, bị sinh vật lấy đi làm vỏ, và bị chôn trong các lớp muối cổ.
Hình dung như một bồn tắm vừa mở vòi vừa hé nắp xả: mực nước không đổi dù nước vẫn chảy vào liên tục. Biển cũng vậy, muối luôn đi qua nó, nhưng tổng lượng muối gần như đứng yên.
Độ mặn trung bình của biển khơi vào khoảng ba mươi lăm gam muối trong mỗi lít nước, tức chừng hai thìa canh muối pha vào một chai nước. Thử nếm một ngụm nước biển rồi nhớ đến con số này, bạn sẽ thấy nó khớp với cảm giác mặn chát trên lưỡi.
Cũng cần phân biệt: độ mặn trung bình của cả đại dương ổn định không có nghĩa từng vùng nhỏ đứng yên. Ở những vùng mưa nhiều lên hoặc băng tan nhiều, lớp nước mặt nhạt đi; ở những vùng khô hạn hơn, nó mặn lên. Các nhà khoa học theo dõi những thay đổi nhỏ ấy vì chúng phản ánh vòng tuần hoàn nước của cả hành tinh đang biến chuyển ra sao.
Không phải biển nào cũng mặn như nhau
Độ mặn đổi theo nơi, theo mùa, theo chuyện nước mưa – nước sông đổ vào nhiều hay nắng gió bốc hơi mạnh. Một vài ví dụ dễ nhớ:
| Nơi | Mặn hơn hay nhạt hơn biển khơi | Vì sao |
|---|---|---|
| Vùng cửa sông lớn, như cửa sông Hồng, sông Cửu Long | Nhạt hơn nhiều, nhất là mùa lũ | Nước ngọt đổ ra pha loãng, tạo vùng nước lợ |
| Biển nội địa vùng khí hậu lạnh, ít bốc hơi | Nhạt hơn | Nhiều sông đổ vào, nắng yếu, nước thông ra đại dương hạn chế |
| Biển hẹp giữa sa mạc nóng | Mặn hơn | Nắng gắt bốc hơi mạnh, gần như không có sông đổ vào |
| Vùng biển có băng đang đóng | Nước bên dưới mặn hơn | Băng biển đẩy phần lớn muối ra ngoài khi đông kết |
| Biển Chết | Mặn gấp nhiều lần biển khơi | Thực chất là hồ kín, nước chỉ có đường thoát duy nhất là bốc hơi |
Biển Chết là một cái hồ nằm sâu trong đất liền chứ không phải một vùng biển nối với đại dương; nó mặn đến mức người nằm ngửa trên mặt nước dễ dàng nổi lên. Còn băng biển ở hai cực thì lại gần như nhạt — điều mà những người thám hiểm vùng cực từ lâu đã biết để lấy nước uống.
Một thí nghiệm nhỏ trong căn bếp
Buổi tối, hai mẹ con mang về một chai nước biển múc ở bãi cát buổi chiều. Mẹ đổ một ít vào cái đĩa trắng, đặt lên bậu cửa sổ chỗ có nắng. Ba ngày sau, nước biến mất, đáy đĩa còn lại một lớp tinh thể trắng mờ, lấp lánh dưới đèn, sờ vào thấy sạn sạn. Đứa con hỏi: "Vậy nước đi đâu?" — và câu trả lời ấy chính là chuyện của cả đại dương.
Thí nghiệm này cho thấy rất rõ hai ý chính: muối không bay hơi cùng nước, và trong nước biển có rất nhiều muối hơn ta tưởng. Muốn thấy rõ hơn, hãy so với một đĩa nước máy để bên cạnh: đĩa nước máy khô đi gần như sạch trơn, chỉ còn vệt mờ.
Nghề làm muối truyền thống ở các cánh đồng muối ven biển Việt Nam dựa đúng vào nguyên lý ấy: dẫn nước biển vào ô ruộng nông, để nắng và gió làm bốc hơi qua nhiều ngày, nước mặn dần lên cho tới khi muối kết tinh. Nắng càng to, gió càng khô thì hạt muối càng nhanh thành.
Trong một giọt nước biển có gì ngoài muối ăn?
Gọi là "muối" cho gọn, nhưng nước biển là một món súp hoá học khá phức tạp. Nếu làm khô một xô nước biển rồi phân tích phần cặn, người ta sẽ thấy:
- Na-tri và clo chiếm phần lớn nhất, đúng là thành phần của muối ăn hằng ngày.
- Ma-giê và sun-phát đứng sau; chính ma-giê góp phần làm muối hột phơi thủ công có vị hơi đắng nhẹ ở hậu vị.
- Can-xi và ka-li ít hơn, được san hô, ốc, tảo và nhiều sinh vật khác lấy dùng liên tục.
- Khí hoà tan như ô-xy để cá thở và các-bô-níc để tảo quang hợp; biển là kho chứa các-bô-níc khổng lồ của hành tinh.
- Dấu vết của hầu hết các nguyên tố, kể cả một chút vàng, nhưng loãng tới mức không có cách nào tách ra có lợi.
- Sự sống li ti: một giọt nước biển ven bờ có thể chứa rất nhiều vi khuẩn, tảo đơn bào và ấu trùng mà mắt thường không thấy.
Điều thú vị là tỷ lệ giữa các thành phần chính gần như giống nhau ở mọi đại dương, dù độ mặn tổng thì khác. Vì vậy các nhà hải dương học chỉ cần đo một đại lượng, như độ dẫn điện của nước, là suy ra được độ mặn khá chính xác — những thiết bị thả xuống biển ngày nay làm đúng việc ấy.
Vì sao người không uống được nước biển, còn cá biển thì sống được?
Thận người chỉ thải được nước tiểu có độ mặn thấp hơn nước biển. Uống nước biển nghĩa là đưa vào cơ thể nhiều muối hơn mức thận đẩy ra được, nên cơ thể phải lấy thêm nước của chính mình để pha loãng và thải muối. Kết quả là càng uống càng khát, càng mất nước. Vì vậy những người gặp nạn trên biển luôn được dặn không uống nước biển.
Cá biển giải quyết chuyện này theo cách riêng. Cơ thể cá xương ít mặn hơn nước biển nên chúng luôn bị mất nước ra ngoài; để bù lại, chúng uống nước biển liên tục rồi dùng những tế bào đặc biệt ở mang để bơm muối thừa ra ngoài. Chim biển như hải âu có tuyến muối gần mắt, nhỏ ra dung dịch mặn chảy xuống mỏ. Rùa biển cũng có tuyến tương tự, nên trông như đang "khóc" khi lên bờ.
Độ mặn còn làm nước biển nặng hơn nước ngọt, đông đặc ở nhiệt độ thấp hơn, và khi nước mặn lạnh chìm xuống ở vùng cực, nó khởi động những dòng chảy sâu chạy vòng quanh địa cầu. Vị mặn ấy hoá ra là một phần của bộ máy khí hậu.
Câu hỏi thường gặp
Nước biển mặn cỡ nào?
Ở biển khơi, trung bình mỗi lít nước biển chứa khoảng ba mươi lăm gam muối, nhiều nhất là muối ăn gồm na-tri và clo. Gần cửa sông thì nhạt hơn, ở biển hẹp nắng nóng ít sông đổ vào thì mặn hơn.
Nếu muối do sông mang ra thì sao nước sông không mặn?
Nước sông luôn chảy, liên tục được mưa thay mới, nên lượng muối khoáng trong đó rất nhỏ, lưỡi không nếm ra. Muối chỉ tích tụ được ở biển vì biển là điểm cuối, nước rời đi bằng bốc hơi còn muối thì ở lại.
Biển có mặn thêm theo thời gian không?
Theo hiểu biết hiện nay, độ mặn trung bình của đại dương đã khá ổn định qua rất nhiều triệu năm. Muối mới vào được cân bằng bởi muối lắng xuống đáy, bị sinh vật lấy đi và bị chôn trong các lớp đá muối cổ.
Vì sao uống nước biển lại càng khát?
Nước biển mặn hơn mức thận người có thể thải ra. Cơ thể phải dùng thêm nước của chính mình để đẩy lượng muối thừa ra ngoài, nên mất nước nhiều hơn lượng vừa uống vào. Vì thế không được uống nước biển, kể cả khi đang rất khát.
Băng ở biển vùng cực có mặn không?
Băng biển nhạt hơn nhiều so với nước biển, vì khi nước đóng băng, các tinh thể băng đẩy phần lớn muối ra ngoài. Phần nước còn lại bên dưới vì thế mặn hơn, nặng hơn và chìm xuống, góp phần tạo các dòng chảy sâu.
Làm thí nghiệm muối biển ở nhà cho trẻ thế nào cho an toàn?
Chỉ cần múc ít nước biển sạch ở vùng ven bờ cùng người lớn, đổ ra đĩa và để chỗ có nắng vài ngày cho bốc hơi. Muối thu được chỉ để quan sát, không dùng nêm nếm vì nước biển ven bờ có thể lẫn bụi bẩn và vi sinh vật.