ChieuSau.comChiều Sâu
Hiện tượng kỳ thú của biển

Biển phát sáng ban đêm: vì sao sóng và cát loé xanh khi có người bước qua

Biển phát sáng là hàng tỷ tảo hai roi li ti loé sáng khi nước bị khuấy. Đây là phát quang sinh học, không phải lân tinh, và đôi khi đi kèm tảo nở hoa cần cẩn trọng.

Gentle waves breaking on a dark sandy beach at night glowing electric blue from bioluminescent plankton, footprints sparkling in wet sand, long exposure under a starry sky

Biển phát sáng là hàng tỷ sinh vật đơn bào li ti, phần lớn là tảo hai roi, cùng loé lên ánh xanh mỗi khi nước quanh chúng bị khuấy động. Mỗi con chỉ nhỏ bằng hạt bụi và chỉ chớp sáng trong chớp mắt, nhưng khi chúng có mặt dày đặc, một con sóng đổ xuống trở thành một dải lửa xanh, bàn chân bước trên cát ướt để lại những dấu sao lấp lánh. Hình dung đơn giản nhất: biển đầy những que phát sáng tí hon, và chuyển động của nước là cái tay bẻ chúng.

Người Việt hay gọi hiện tượng này là "lân tinh", nhưng nó không liên quan gì đến nguyên tố phốt-pho mà chữ "lân" gợi tới. Đây là phát quang sinh học: ánh sáng do chính sinh vật sống tạo ra bằng một phản ứng hoá học trong cơ thể. Mục từ này giải thích chúng sáng bằng cách nào, vì sao lại sáng khi bị chạm, khi nào dễ thấy, và vì sao một đêm biển sáng đẹp đôi khi đi cùng một hiện tượng cần cẩn trọng là tảo nở hoa.

Một đêm sóng hoá ánh xanh

Gần nửa đêm, bãi biển không trăng, chỉ còn tiếng sóng. Hai mẹ con đi dọc mép nước cầm đèn pin, rồi tắt đèn để nhìn sao. Đúng lúc ấy, một con sóng nhỏ đổ xuống và cả viền bọt bỗng sáng rực một màu xanh lơ, như ai vừa vẽ một nét bút dạ quang dọc bãi. Đứa bé giẫm chân lên cát ướt: dưới gót chân loé lên những đốm sáng, tắt dần sau một nhịp thở. Hai mẹ con đứng yên rất lâu, chờ từng con sóng tiếp theo, quên cả chuyện đi về.

Khoảnh khắc như vậy đã được ghi nhận ở nhiều vùng biển nhiệt đới và ôn đới trên thế giới, trong đó có không ít bãi biển và vùng đảo ở Việt Nam. Nó thường xuất hiện bất chợt vài đêm rồi biến mất, khó đoán trước, nên ai từng gặp thường nhớ rất lâu.

Muốn thấy rõ, điều quan trọng nhất là bóng tối: đêm không trăng, xa đèn đường, đèn quán. Mắt người cần mười lăm, hai mươi phút trong tối mới nhạy hẳn. Ánh đèn pin hay màn hình điện thoại bật lên là mắt phải làm quen lại từ đầu.

Một mẹo nhỏ của người hay ngắm trời đêm: nếu cần soi đường, hãy dùng đèn ánh đỏ thật yếu và chĩa xuống chân, mắt sẽ ít bị chói hơn ánh trắng.

Sinh vật nhỏ bé tạo ra ánh sáng bằng cách nào?

Bên trong mỗi tế bào tảo phát sáng có những túi nhỏ chứa một chất gọi chung là luciferin và một loại men đi kèm. Khi hai thứ gặp nhau với sự có mặt của ô-xy, phản ứng giải phóng năng lượng dưới dạng ánh sáng chứ không phải nhiệt. Đó là lý do ánh sáng sinh học được gọi là "ánh sáng lạnh": con đom đóm hay con tảo không hề nóng lên khi phát sáng.

Ở tảo hai roi, phản ứng được "bật công tắc" bằng lực cơ học. Khi nước quanh tế bào bị khuấy, màng tế bào bị biến dạng, một tín hiệu điện chạy qua làm môi trường trong các túi nhỏ trở nên chua hơn, và chính độ chua đó kích hoạt phản ứng. Toàn bộ chuỗi ấy diễn ra trong khoảng một phần nhỏ của giây, nên ta thấy ánh chớp gần như tức thì khi sóng đổ hay khi bàn tay quẫy trong nước.

Ánh sáng có màu xanh lam vì ánh sáng xanh đi xa nhất trong nước biển. Phần lớn sinh vật phát quang ở biển, từ tảo tới cá biển sâu, đều phát ánh xanh vì cùng lý do: đó là màu mà biển ít "nuốt" nhất.

Vì sao chúng chỉ sáng khi bị khuấy động?

Tảo không phát sáng để làm đẹp cho người ngắm. Các nhà khoa học đưa ra vài giải thích, phổ biến nhất là ánh sáng giúp chúng tự vệ:

  • Doạ kẻ ăn. Một con giáp xác nhỏ đang ăn tảo bỗng bị ánh chớp loé ngay miệng có thể giật mình buông mồi.
  • "Báo động trộm". Ánh sáng làm lộ vị trí của con giáp xác đang ăn tảo, thu hút cá lớn hơn đến ăn chính nó. Kẻ săn tảo vì thế bị lộ diện.
  • Tiết kiệm năng lượng. Chỉ sáng khi bị chạm thì không tốn sức vô ích; nhiều loài còn có nhịp ngày đêm, ban ngày gần như không sáng được.
  • Không phải loài nào cũng giống nhau. Ngoài tảo hai roi, sứa lược, giáp xác nhỏ, giun biển và cả vi khuẩn cũng phát sáng, mỗi nhóm vì những lý do riêng.

Ở những vùng biển hiếm hoi, người đi biển còn kể về "biển sữa": cả một vùng nước rộng sáng mờ đều đặn suốt đêm, không cần sóng khuấy. Hiện tượng này được cho là do vi khuẩn phát sáng rất dày đặc, và đã có lần được vệ tinh ghi lại từ quỹ đạo — một lời kể của thủy thủ xưa cuối cùng được khoa học xác nhận.

Lân tinh hay phát quang sinh học: phân biệt cho đúng

Vì từ "lân tinh" đã quen miệng, nhiều người tưởng biển phát sáng là do một chất hoá học trong nước hay do phốt-pho. Bảng dưới gỡ những hiểu lầm hay gặp:

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Biển sáng do phốt-pho, do "lân tinh" trong nướcÁnh sáng do sinh vật sống tạo ra bằng phản ứng hoá học trong tế bào
Ánh sáng là phản chiếu từ trăng, saoĐêm càng tối càng sáng rõ; ánh trăng chỉ làm nó mờ đi
Nước sáng là nước bị nhiễm hoá chất độcPhần lớn trường hợp là hiện tượng tự nhiên; chỉ cần lưu ý khi tảo nở hoa quá dày
Có thể múc nước sáng về để ngắm mãiTảo cần điều kiện biển; trong chai, chúng chỉ sáng ít lần khi lắc rồi yếu dần
Biển sáng quanh năm ở một bãi cố địnhXuất hiện theo đợt, phụ thuộc mùa, nhiệt độ, dinh dưỡng và dòng chảy

Chữ "lân quang" trong vật lý chỉ kiểu phát sáng chậm sau khi vật được chiếu sáng, như kim đồng hồ dạ quang. Biển phát sáng không phải kiểu đó: nó là ánh sáng sinh ra tức thời từ sự sống.

Ở đâu và khi nào biển dễ phát sáng?

Tảo phát sáng có mặt ở rất nhiều vùng biển, nhưng phải đủ dày ta mới thấy. Điều kiện thuận lợi thường là nước ấm, gió lặng nhiều ngày, nước giàu dinh dưỡng sau mưa hay sau những đợt nước trồi, và dòng chảy gom tảo dạt vào gần bờ. Một trận gió đổi hướng có thể thổi chúng đi mất chỉ sau một đêm, nên biển sáng thường đến rồi đi rất nhanh.

Trên thế giới có một số vịnh nhỏ kín gió, cửa hẹp, viền quanh bởi rừng ngập mặn, nổi tiếng vì nước sáng gần như quanh năm. Cửa vịnh hẹp giữ tảo ở lại không bị trôi ra khơi, nước lặng giúp chúng không bị xáo trộn, còn lá cây ngập mặn mục rữa cung cấp dinh dưỡng đều đặn. Những vịnh như vậy được bảo vệ chặt: hạn chế thuyền máy, có nơi không cho bơi, có nơi dặn khách không bôi kem chống nắng hay thuốc chống côn trùng trước khi ra vịnh, vì hoá chất tích tụ lâu ngày có thể làm suy quần thể tảo.

Ở Việt Nam, người ta thường gặp biển sáng vào những đêm nóng, lặng gió của mùa hè, rải rác ở nhiều bãi biển và đảo. Không có nơi nào hẹn chắc được, nên coi mỗi lần gặp là một may mắn và ngắm nhẹ nhàng là đủ.

Mặt trái: khi tảo nở hoa quá mức

Một trong những loài hay làm sóng sáng nhất là một loài tảo hai roi khá lớn, tên khoa học Noctiluca scintillans, có nghĩa là "ánh sáng đêm lấp lánh". Ban ngày, khi chúng sinh sôi dày đặc, nước có thể chuyển màu đỏ cam, hồng nâu hay xanh lục tuỳ loài. Hiện tượng sinh vật phù du sinh sôi quá mức được gọi là tảo nở hoa, người ta hay gọi là "thuỷ triều đỏ" dù nó chẳng liên quan gì tới thuỷ triều.

Không phải đợt tảo nở hoa nào cũng độc. Nhưng khi tảo chết hàng loạt, vi khuẩn phân huỷ chúng tiêu thụ hết ô-xy trong nước, cá và sinh vật đáy có thể chết vì thiếu ô-xy. Một số loài tảo khác còn tiết chất độc tích tụ trong sò, ốc, nghêu ăn lọc, gây ngộ độc cho người ăn. Vì vậy khi nước biển đổi màu đậm bất thường, có mùi lạ, hoặc có cá chết dạt vào bờ, cơ quan chức năng thường khuyến cáo tạm ngưng tắm biển và thu hoạch hải sản ở vùng đó.

Tảo nở hoa thường xảy ra khi nước ấm, lặng, và giàu dinh dưỡng — có khi từ nước trồi tự nhiên, có khi từ nước thải, phân bón theo sông đổ ra biển. Biển phát sáng đẹp vì thế cũng là một lời nhắc rằng biển đang phản ứng với những gì đổ vào nó.

Ngắm biển phát sáng cho đúng cách

Nếu một đêm bạn may mắn gặp biển sáng, vài điều giúp trải nghiệm trọn vẹn mà không gây hại:

  • Ngắm từ mép nước, khuấy nhẹ tay hay bước chân trên cát ướt là đủ thấy ánh sáng; không cần lội ra xa trong đêm tối.
  • Không tắm biển ban đêm, nhất là nơi không có cứu hộ; ở đêm tối rất khó nhìn sóng, dòng chảy và đá ngầm.
  • Trẻ em luôn đứng cạnh người lớn, chỉ ở chỗ nước nông sát bờ.
  • Nếu nước đổi màu đậm ban ngày, có mùi lạ hoặc có thông báo về tảo nở hoa, hãy chỉ ngắm từ xa và làm theo khuyến cáo của địa phương.
  • Tắt bớt đèn và màn hình; muốn chụp ảnh thì dùng chế độ phơi sáng lâu và giữ máy cố định, không cần chiếu đèn xuống nước.
  • Không múc tảo, không đổ hoá chất hay bất cứ thứ gì xuống nước để "thử".

Một đêm biển phát sáng là món quà khó hẹn trước. Ngắm nó với chút hiểu biết, bạn sẽ thấy trong mỗi tia sáng là một sinh vật bé xíu đang tự vệ theo cách khéo léo nhất mà tiến hoá đã trao cho nó.

Câu hỏi thường gặp

Biển phát sáng là do đâu?

Phần lớn do các sinh vật đơn bào li ti gọi là tảo hai roi, khi bị sóng hoặc chuyển động khuấy động sẽ tạo ra ánh sáng xanh bằng một phản ứng hoá học trong tế bào. Hiện tượng này gọi là phát quang sinh học, không phải do phốt-pho hay hoá chất trong nước.

Tắm ở vùng biển phát sáng có nguy hiểm không?

Bản thân ánh sáng không hại người, nhưng tắm biển ban đêm rất khó thấy sóng, dòng chảy và đá ngầm. Một số đợt tảo nở hoa còn kèm chất gây kích ứng. Tốt nhất chỉ ngắm từ mép nước và làm theo khuyến cáo của địa phương.

Khi nào dễ thấy biển phát sáng?

Thường vào những đêm không trăng, nước ấm và lặng, sau những đợt tảo phát triển mạnh. Hiện tượng đến theo đợt, có khi vài đêm rồi biến mất, rất khó đoán trước. Nơi càng tối, xa ánh đèn thì càng nhìn rõ.

Thuỷ triều đỏ có phải là thuỷ triều không?

Không. Thuỷ triều đỏ là cách gọi dân dã cho hiện tượng tảo nở hoa làm nước đổi màu đỏ, nâu hay hồng. Nó không liên quan đến Mặt Trăng hay nước lên xuống. Có đợt vô hại, có đợt làm cá chết hoặc làm hải sản nhiễm độc.

Có thể giữ nước biển phát sáng trong chai không?

Chỉ được một thời gian ngắn. Lắc chai sẽ thấy loé sáng vài lần, nhưng tảo cần ánh sáng ban ngày, dinh dưỡng và nhiệt độ phù hợp nên sẽ yếu dần. Tốt hơn hết là ngắm tại chỗ và để chúng ở lại biển.

Vì sao ánh sáng của biển thường có màu xanh lam?

Vì ánh sáng xanh lam đi được xa nhất trong nước biển, các màu khác như đỏ bị nước hấp thụ nhanh. Phần lớn sinh vật phát sáng ở biển đã tiến hoá để phát đúng màu dễ truyền đi nhất này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138