Cá chuồn “bay” bằng cách lướt chứ không vỗ cánh: chúng tăng tốc dưới nước, phóng vọt qua mặt sóng, xoè đôi vây ngực dài như cánh rồi lượn đi trong không khí, giống hệt một chiếc máy bay giấy hay tàu lượn không động cơ. Mục đích không phải để vui chơi mà để thoát khỏi những kẻ săn mồi đang đuổi sát phía sau: ra khỏi nước một thoáng là biến mất khỏi tầm mắt của chúng.
Ai từng đi tàu ra khơi ở vùng biển ấm hẳn đã thấy cảnh những vệt bạc bắn ra từ mũi tàu, lướt là là trên sóng rồi lặn mất. Cái tên cá chuồn cũng rất quen với ngư dân và người dân vùng biển miền Trung. Mục từ này giải thích cơ thể cá chuồn được “thiết kế” để bay ra sao, một cú lướt gồm những chặng nào, và đời sống của loài cá sống ở ranh giới giữa nước và trời.
Một cơ thể cá được thiết kế để rời khỏi nước
Cá chuồn là tên chung của vài chục loài cá nhỏ, thân thon dài như điếu xì gà, lưng xanh thẫm, bụng trắng bạc — màu áo giúp chúng lẫn vào mặt biển khi nhìn từ trên xuống và lẫn vào bầu trời khi nhìn từ dưới lên. Chúng sống ở tầng nước mặt ngoài khơi vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới khắp thế giới.
Bộ phận nổi bật nhất là đôi vây ngực dài bất thường, có loài dài gần bằng thân, xoè ra cứng như cánh máy bay. Một số loài còn có cả đôi vây bụng to, nên khi lướt trông như có bốn cánh: hai cánh trước lớn, hai cánh sau nhỏ giúp giữ thăng bằng. Người ta hay gọi vui những loài này là cá chuồn bốn cánh.
Chiếc đuôi cũng đặc biệt: thuỳ dưới dài hơn hẳn thuỳ trên. Khi cá vừa ra khỏi nước, thuỳ dưới ấy vẫn nhúng trong nước và quẫy cực nhanh, như một chân vịt gắn sau xuồng máy, đẩy cá tăng tốc thêm trước khi cất mình lên khỏi mặt sóng. Thân cá thuôn gọn, vảy trơn, giúp giảm sức cản cả dưới nước lẫn trên không.
Một cú lướt của cá chuồn diễn ra thế nào
Quay phim chậm cho thấy một lần “bay” của cá chuồn gồm những chặng nối tiếp nhau, mỗi chặng chỉ kéo dài một khoảnh khắc:
- Tăng tốc: dưới nước, cá áp sát vây vào thân và quẫy đuôi thật mạnh, lao về phía mặt nước theo một góc xiên.
- Phá mặt nước: thân cá bắn ra khỏi nước, đôi vây ngực vẫn còn gập.
- Chạy đà trên mặt sóng: cá xoè vây ngực, nhưng thuỳ đuôi dưới vẫn nhúng trong nước và quẫy liên tục, để lại một vệt gợn nhỏ hình chữ chi trên mặt biển.
- Cất cánh và lướt: khi đủ tốc độ, đuôi rời nước, cá lướt đi trong không khí, đôi vây xoè cứng như cánh tàu lượn, bay là là sát mặt sóng.
- Nối chặng hoặc hạ xuống: khi tốc độ giảm, cá có thể chúc đuôi chạm nước, quẫy thêm để lấy đà lướt tiếp, hoặc gập vây lại và lặn trở vào nước.
Một lần lướt đơn thường đưa cá đi được hàng chục mét. Khi nối nhiều lần chạm nước lấy đà liên tiếp, quãng đường còn dài hơn nhiều. Cá thường lướt sát mặt nước, nơi lớp không khí ngay trên sóng giúp nâng đỡ chúng tốt hơn — giống như chim biển hay lượn là là trên sóng.
Hiểu lầm phổ biến về cá chuồn và điều khoa học biết
Vì bay ra khỏi nước quá ngoạn mục, cá chuồn gánh không ít hiểu lầm:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Cá chuồn vỗ vây như chim vỗ cánh | Cá chuồn không vỗ cánh khi đã lên không trung. Vây ngực xoè cứng để lướt; lực đẩy chỉ đến từ cú tăng tốc dưới nước và từ đuôi quẫy trên mặt sóng. |
| Cá chuồn bay lên khỏi nước để thở hay để chơi | Cá chuồn thở bằng mang như mọi loài cá. Chúng rời nước chủ yếu để thoát kẻ săn mồi đang đuổi theo. |
| Cá chuồn bay cao như chim | Chúng thường lướt thấp, sát mặt sóng; đôi khi được gió và sóng đẩy lên cao hơn một chút, đủ để rơi lên boong tàu. |
| Bay khỏi nước là cách thoát thân an toàn tuyệt đối | Trên không trung, cá chuồn lại có thể bị chim biển chộp. Chúng thoát được kẻ thù dưới nước nhưng đối mặt kẻ thù trên trời. |
| Cá chuồn có thể sống trên cạn một lúc như cá thòi lòi | Cá chuồn chỉ rời nước trong chốc lát khi lướt. Rơi lên boong tàu mà không trở lại nước được, chúng sẽ chết nhanh. |
Cá chuồn là ví dụ đẹp về cách tiến hoá giải một bài toán: khi không thể bơi nhanh hơn kẻ săn mồi, hãy rời hẳn khỏi “sân chơi” của nó trong vài giây quý giá.
Ai đuổi theo cá chuồn
Ngoài khơi, cá chuồn là món ăn của rất nhiều loài: cá ngừ, cá nục heo với thân vàng xanh óng ánh, cá cờ, cá kiếm, mực ống. Những kẻ săn mồi này bơi rất nhanh, và cá chuồn nhỏ bé không thể nào bơi thoát. Chỉ một cú phóng khỏi mặt nước là kẻ đuổi theo mất dấu: nhìn từ dưới nước lên, mặt biển như một tấm gương sáng, con mồi biến mất sau tấm gương ấy.
Nhưng không trung cũng không hẳn an toàn. Chim biển như chim cốc biển, chim điên, chim nhạn biển lượn trên những nơi có đàn cá săn mồi đang quần thảo, chờ cá chuồn bắn lên để chộp giữa không trung. Có những cảnh được quay lại cho thấy cá chuồn bị kẹp giữa hai tầng săn: dưới nước là đàn cá nục heo, trên trời là đàn chim, và mỗi cú lướt là một canh bạc với số phận.
Chính vì là mắt xích nối nhiều loài lớn với nhau, cá chuồn giữ vai trò rất lớn trong chuỗi thức ăn ngoài khơi: chúng ăn sinh vật phù du nhỏ li ti, rồi chuyển năng lượng ấy lên cho cá lớn, chim biển. Ở đâu có đàn cá chuồn dày đặc, ở đó thường có cả một bữa tiệc của biển khơi.
Cá chuồn trong mắt nhà khoa học
Cú lướt của cá chuồn hấp dẫn không chỉ người đi biển mà cả các nhà nghiên cứu khí động học — ngành tìm hiểu cách vật thể di chuyển trong không khí. Các nhà khoa học đã đặt mẫu cá chuồn vào đường hầm gió, đo lực nâng và lực cản ở nhiều góc nghiêng, và thấy rằng khả năng lượn của chúng có thể sánh với một số loài chim biết lượn. Đôi vây ngực có tỉ lệ dài và hẹp giống cánh tàu lượn, còn tư thế vây bụng ảnh hưởng rõ tới độ ổn định khi bay.
Hoá thạch kể thêm một chuyện thú vị: từ thời rất xa xưa, đã có những loài cá khác — không phải tổ tiên trực tiếp của cá chuồn ngày nay — cũng có vây ngực mở rộng để lướt khỏi mặt nước. Nghĩa là tiến hoá đã nhiều lần “phát minh” lại cùng một giải pháp ở những nhóm cá khác nhau, khi chúng gặp cùng một bài toán: trốn khỏi kẻ săn mồi dưới nước.
Cá chuồn cũng nhắc ta rằng ranh giới giữa nước và không khí không phải bức tường tuyệt đối. Rất nhiều sinh vật biển tận dụng lớp ranh giới mỏng ấy — từ mực ống phóng khỏi mặt nước, cá đuối nhảy vọt, đến chim biển lặn xuống săn mồi.
Một đêm trên boong tàu
Đêm không trăng, một con tàu nghiên cứu nhỏ thả neo giữa vùng biển phẳng lặng, đèn boong rọi một vùng sáng xuống mặt nước. Thỉnh thoảng có tiếng “bộp” khẽ trên sàn gỗ. Một cậu bé đi theo bố — người làm việc trên tàu — cúi xuống, thấy một con cá thon dài, đôi vây như cánh chuồn chuồn lấp lánh dưới đèn, đang giãy trên boong. Người bố lấy chiếc xô nước biển, nhẹ nhàng đưa con cá vào xô rồi thả trở lại biển. Hai bố con đứng nhìn những vệt bạc khác vụt qua quầng sáng, rồi tắt đèn bớt để cá đỡ bị thu hút về phía tàu.
Cá chuồn thường bị ánh đèn thu hút vào ban đêm, và những người đi biển ở vùng nhiệt đới đã quen với cảnh sáng ra thấy vài con cá chuồn nằm trên boong. Sóng và gió đôi khi cũng hất chúng lên tàu khi chúng đang lướt. Ngư dân ở nhiều nơi đã lợi dụng tập tính này, nhưng với người đi biển ngắm cảnh, việc nên làm khá đơn giản: giảm bớt đèn sáng hướng xuống mặt nước ban đêm, và nếu thấy cá còn sống trên boong thì đưa nó trở lại nước nhanh nhất có thể.
Ban ngày, cách tốt nhất để ngắm cá chuồn là đứng ở mũi tàu khi tàu chạy qua vùng nước xanh ngoài khơi. Mũi tàu rẽ nước làm cá giật mình bắn ra hai bên, có khi cả đàn cùng lướt, như một trận mưa bạc nhỏ bay ngang mặt biển.
Trứng bám rong trôi và những mối lo
Cá chuồn đẻ trứng có những sợi tơ dính, bám vào rong trôi, cành cây, mảnh vật trôi nổi trên mặt biển. Trứng nở thành cá con nhỏ, có loài khi còn bé mang những sợi râu dài dưới cằm, trông khác hẳn bố mẹ.
Vì sống ở tầng nước mặt, cá chuồn và trứng của chúng rất nhạy với những gì nổi trên biển. Váng dầu loang có thể làm hại trứng và cá con. Rác nhựa trôi nổi cũng là những “bè” mà cá có thể đẻ trứng lên, kéo trứng trôi tới những nơi không phù hợp. Nhiệt độ nước biển thay đổi làm vùng sinh sống và mùa xuất hiện của cá chuồn dịch chuyển, ảnh hưởng tới cả những loài săn chúng.
Cá chuồn sinh sản nhanh, lớn nhanh, nên nhìn chung chịu đựng tốt hơn nhiều loài cá lớn. Dù vậy, đánh bắt quá mức, nhất là đúng vào mùa đẻ, vẫn có thể làm đàn cá ở một vùng biển suy giảm. Giữ cho mặt biển sạch dầu, sạch rác và tôn trọng mùa sinh sản là cách giữ cho những “chú chim bạc” này còn bay trên sóng.
Câu hỏi thường gặp
Cá chuồn bay được bao xa?
Một lần lướt đơn của cá chuồn thường được hàng chục mét. Khi cá liên tục chúc đuôi chạm nước để quẫy lấy đà rồi lướt tiếp, tổng quãng đường có thể dài hơn nhiều. Chúng thường bay là là sát mặt sóng.
Cá chuồn có vỗ cánh khi bay không?
Không. Cá chuồn xoè cứng đôi vây ngực để lướt như tàu lượn, không vỗ như cánh chim. Lực đẩy đến từ cú tăng tốc dưới nước và từ thuỳ đuôi dưới quẫy nhanh trên mặt sóng trước khi cất cánh.
Vì sao cá chuồn lại bay khỏi mặt nước?
Cá chuồn rời nước chủ yếu để thoát khỏi kẻ săn mồi như cá ngừ, cá nục heo, cá cờ. Nhìn từ dưới nước lên, con mồi vừa phóng qua mặt nước như biến mất, khiến kẻ đuổi theo mất dấu.
Cá chuồn bốn cánh là gì?
Đó là cách gọi những loài cá chuồn có cả vây ngực lẫn vây bụng đều to, khi lướt trông như có bốn cánh. Đôi vây trước lớn tạo lực nâng, đôi vây sau nhỏ hơn giúp cá giữ thăng bằng trong không khí.
Thấy cá chuồn rơi lên thuyền thì nên làm gì?
Nếu cá còn sống, hãy nhẹ nhàng đưa nó trở lại nước càng nhanh càng tốt, ví dụ dùng xô nước biển. Ban đêm nên giảm bớt đèn chiếu xuống mặt nước để cá không bị ánh sáng thu hút về phía tàu.
Cá chuồn đẻ trứng ở đâu?
Cá chuồn đẻ trứng có những sợi tơ dính, bám vào rong trôi, cành cây và các vật trôi nổi trên mặt biển. Trứng nở thành cá con, có loài khi còn nhỏ mang râu dài dưới cằm, trông khác hẳn cá trưởng thành.