Cá đuối là anh em họ của cá mập, cũng có bộ khung bằng sụn chứ không phải xương, nhưng cơ thể đã “dẹt hoá”: hai vây ngực nở rộng nối liền với đầu thành một tấm thân hình đĩa hay hình cánh diều. Hình dung một con cá mập bị ép phẳng như chiếc bánh tráng, rồi cho nó bay lượn trong nước — đó là cá đuối.
Từ một khung cơ thể chung, cá đuối đã toả ra nhiều kiểu sống rất khác nhau: cá đuối manta khổng lồ lượn giữa nước xanh lọc sinh vật phù du, cá đuối gai nằm vùi trong cát chờ con mồi, cá đuối điện tự tạo ra luồng điện để làm choáng cá nhỏ. Mục từ này giúp bạn phân biệt chúng, hiểu chúng sống ra sao, và biết cách ngắm mà không làm phiền, cũng không tự đặt mình vào chỗ nguy hiểm.
Một cơ thể được “ép phẳng” để sống sát đáy
Lật ngửa một con cá đuối (trong ảnh hoặc ở bảo tàng), bạn sẽ thấy điều thú vị: các khe mang nằm ở mặt bụng, xếp thành hai hàng, còn miệng cũng ở phía dưới. Khuôn “mặt cười” mà nhiều người chụp được ở mặt bụng cá đuối thật ra là lỗ mũi và miệng, không phải mắt.
Mắt nằm ở mặt lưng, ngay sau đó là hai lỗ nhỏ gọi là lỗ thở. Khi cá nằm vùi trong cát, nó hút nước qua lỗ thở trên lưng rồi đẩy ra qua mang ở bụng — nhờ vậy không phải hút cả cát vào mang. Đây là một “phát minh” rất khéo cho lối sống nằm sát đáy.
Đừng nhầm cá đuối với cá bơn. Cá bơn cũng dẹt và nằm dưới đáy, nhưng là cá xương: lúc nhỏ bơi thẳng như cá thường, lớn lên thì nằm nghiêng hẳn một bên, một mắt “di cư” sang cùng phía với mắt kia. Cá đuối thì dẹt theo chiều lưng – bụng ngay từ khi sinh ra, hai mắt vẫn đối xứng trên lưng. Hai nhóm này đi tới cùng một hình dáng bằng hai con đường hoàn toàn khác nhau.
Giống cá mập, cá đuối có các lỗ cảm điện quanh mõm, bắt được điện trường yếu của con mồi ẩn trong cát như sò, ốc, giun, cua nhỏ. Nhiều loài có răng dẹt như những tấm cối xay, nghiền vỡ vỏ cứng dễ dàng.
Nhận ra các loại cá đuối thường gặp
Thế giới có hàng trăm loài cá đuối. Bảng dưới gom thành vài nhóm dễ nhận ra khi xem phim tài liệu hay đi lặn:
| Nhóm | Nhận ra bằng gì | Sống ở đâu, ăn gì | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| Cá đuối manta | Thân hình cánh rất rộng, hai thuỳ vây ở đầu có thể cuộn lại hoặc mở ra như hai cái phễu | Vùng nước xanh ngoài khơi và quanh rạn, lọc sinh vật phù du | Là một trong những loài cá có não lớn so với cơ thể; hoàn toàn không có gai độc |
| Cá đuối gai | Thân hình đĩa, đuôi dài như roi, trên đuôi có một hay vài gai | Đáy cát, đáy bùn ven bờ, cửa sông; ăn sò ốc, giun, cua | Gai có răng cưa và có độc, chỉ dùng để tự vệ |
| Cá đuối ó | Thân hình cánh nhọn, đầu nhô ra như mỏ, lưng thường có đốm | Bơi giữa nước, sục mõm xuống cát đào sò ốc | Có khi bơi thành đàn, có khi nhảy vọt khỏi mặt nước |
| Cá đuối điện | Thân tròn, dày, đuôi ngắn mập | Nằm vùi dưới đáy cát | Có cơ quan phát điện ở hai bên đầu, dùng làm choáng con mồi và tự vệ |
| Cá đao | Mõm dài dẹt như lưỡi cưa có răng hai bên | Vùng nước nông ven bờ, cửa sông | Dù trông như cá mập, nó là cá đuối; nhiều loài đang bị đe doạ nghiêm trọng |
Cách nhanh nhất để đoán: thân rộng như cánh, bơi giữa nước bằng cách vỗ cánh là manta hoặc cá đuối ó; thân hình đĩa nằm im dưới cát, đuôi như roi thì nhiều khả năng là cá đuối gai.
Cá đuối manta: “con chim” lớn nhất dưới biển
Cá đuối manta không bơi bằng cách quẫy đuôi như cá thường mà vỗ đôi vây ngực khổng lồ lên xuống, chậm rãi như đại bàng đang lượn. Những con manta lớn nhất có sải cánh còn dài hơn một chiếc ô tô con, vậy mà nó ăn những sinh vật nhỏ nhất biển: sinh vật phù du, trứng cá, tôm tép li ti. Hai thuỳ vây trước đầu mở ra như hai cánh cửa phễu, lùa nước giàu thức ăn vào cái miệng rộng.
Manta có những thói quen khiến người lặn mê mẩn. Chúng thường ghé các “trạm làm sạch” — những mỏm rạn nơi cá bàng chài nhỏ và một số loài cá khác sống bằng cách rỉa ký sinh trùng, da chết trên mình khách lớn. Manta lơ lửng tại chỗ, há miệng và mang để cá nhỏ chui vào làm việc, rồi lại lượn đi. Thỉnh thoảng manta còn phóng vọt khỏi mặt nước rồi rơi xuống đánh ầm; khoa học vẫn đang tìm hiểu vì sao — để giao tiếp, để rũ ký sinh, hay một lý do khác.
Mỗi con manta có hoa văn đốm ở mặt bụng riêng biệt như vân tay. Các nhóm nghiên cứu nhờ đó nhận ra từng cá thể qua ảnh chụp của người lặn, và đã biết manta quay lại cùng một trạm làm sạch nhiều năm liền.
Một buổi chiều trên bãi cát và một buổi sáng ở trạm làm sạch
Buổi chiều, nước ròng để lộ một bãi cát nông. Một người cha dắt con gái đi dọc mép nước, cả hai đi giày lội nước. Cát phía trước bỗng gợn lên, một cái bóng tròn dẹt to bằng chiếc mâm trượt đi, kéo theo chiếc đuôi dài, rồi biến vào vùng nước sâu hơn. Con cá đuối gai ấy đã nằm vùi ở đó, chỉ lộ đôi mắt và lỗ thở, và nó chọn bỏ đi khi cảm thấy bước chân tới gần.
Ở một nơi khác, sáng sớm, một nhóm người lặn bình khí cùng hướng dẫn viên quỳ yên trên nền cát cạnh một mỏm rạn. Một cái bóng lớn từ màu xanh thẳm hiện ra, chậm rãi như một tấm thảm biết bay. Con manta lượn vòng trên đầu họ, để đàn cá nhỏ rỉa sạch mang, rồi thản nhiên rời đi. Không ai đưa tay ra, không ai đuổi theo.
Hai cảnh nói lên cùng một điều: cá đuối không tìm cách đối đầu với người. Chúng chỉ muốn được yên. Khi ta hiểu và nhường chỗ, cả hai bên đều an toàn, và khoảnh khắc ngắm nhìn trở nên trọn vẹn hơn nhiều so với cố chạm vào cho bằng được.
Cá đuối gai có nguy hiểm không và cư xử thế nào cho đúng
Cá đuối gai không hung dữ. Hầu hết các tai nạn xảy ra khi người lội nước vô tình dẫm lên con cá đang vùi trong cát, nó quật đuôi theo phản xạ tự vệ. Vài nguyên tắc chung để tránh:
- Khi lội bãi cát nông, bãi bùn hay đá ven bờ, hãy đi giày lội nước thay vì đi chân trần.
- Bước lê chân, khuấy nhẹ mặt cát thay vì nhấc chân dậm mạnh xuống: rung động báo trước cho cá đuối biết để nó bơi đi.
- Không chạm, bắt, giẫm đuổi hay chặn đường bơi của cá đuối, kể cả những con trông có vẻ hiền.
- Khi lặn, giữ khoảng cách, không bơi ngay phía trên lưng cá đuối và tuyệt đối không túm đuôi hay cưỡi lên manta.
- Nghe theo cảnh báo của bãi tắm và người địa phương về khu vực hay có cá đuối.
- Nếu bị gai cá đuối đâm, lên bờ ngay và đến cơ sở y tế gần nhất; trường hợp nặng gọi 115. Không tự xử lý theo các mẹo truyền miệng.
Những nguyên tắc này không đòi hỏi kỹ năng gì đặc biệt, chỉ cần nhớ rằng bãi cát nông nhìn trống trơn vẫn có thể là nhà của nhiều sinh vật đang ẩn mình.
Cá đuối sinh con và lớn lên ra sao
Trong tiếng Việt, chữ “cá đuối” gom chung hai nhóm mà sách khoa học thường tách ra. Một nhóm đẻ trứng: trứng nằm trong một chiếc túi da hình chữ nhật, bốn góc có sừng nhọn hoặc tua, bám vào rong hay nằm dưới đáy cát. Con non lớn dần trong túi nhiều tháng, ăn noãn hoàng, rồi chui ra như một bản thu nhỏ hoàn chỉnh của bố mẹ. Những chiếc túi rỗng dạt vào bờ có hình dáng lạ tới mức ở nhiều nước người ta gọi chúng là “ví nàng tiên cá”.
Nhóm còn lại, gồm cá đuối gai và cá đuối manta, giữ con trong bụng mẹ cho tới khi đủ lớn rồi mới sinh. Con non ra đời đã biết bơi, biết tự kiếm ăn, không có ai dạy dỗ hay che chở. Cá đuối manta non khi sinh ra còn cuộn tròn đôi cánh như một chiếc bánh cuốn, vừa ra khỏi bụng mẹ là mở cánh lượn đi.
Những vùng nước nông ven bờ, bãi bùn, cửa sông và rừng ngập mặn thường là nơi cá đuối non trú ẩn những năm đầu đời, tránh xa kẻ săn mồi lớn ngoài khơi. Vì thế giữ gìn các bãi bồi, rừng ngập mặn cũng chính là giữ “nhà trẻ” cho cá đuối.
Những mối đe doạ cá đuối đang gặp
Giống họ hàng cá mập, phần lớn cá đuối lớn chậm và đẻ rất ít. Cá đuối manta chẳng hạn thường chỉ sinh một con mỗi lần và khoảng cách giữa các lần sinh khá dài. Một quần thể như vậy rất dễ tổn thương: chỉ cần đánh bắt một ít mỗi năm cũng đủ làm số lượng tụt dần.
Manta và các loài họ hàng bị săn để lấy tấm lọc mang — những lá mỏng trong mang dùng lọc thức ăn — vốn được mua bán làm “thuốc” không có cơ sở khoa học. Cá đao bị mắc lưới vì chiếc mõm răng cưa vướng vào mắt lưới, nhiều loài đã biến mất khỏi phần lớn vùng biển chúng từng sống. Cá đuối ven bờ chịu áp lực từ lưới kéo đáy và mất nơi sống khi bãi bùn, rừng ngập mặn bị san lấp.
Tin tốt là cá đuối manta sống lâu, quay lại cùng một địa điểm, nên ở nhiều nơi trên thế giới người ta đã lập khu bảo vệ và xây dựng hoạt động ngắm manta có quy tắc, mang lại sinh kế cho cộng đồng thay vì đánh bắt. Với mỗi người, việc góp phần khá đơn giản: không mua sản phẩm từ mang cá đuối, không ủng hộ hoạt động cho cá ăn hay chạm vào cá để chụp ảnh, và kể cho người khác nghe về những “cánh chim” hiền lành này.
Câu hỏi thường gặp
Cá đuối có phải là cá không?
Có. Cá đuối là cá sụn, họ hàng gần của cá mập, thở bằng mang và sống hoàn toàn dưới nước. Điểm khác là thân chúng dẹt, hai vây ngực nở rộng nối liền với đầu thành hình cánh hoặc hình đĩa.
Cá đuối manta có độc không?
Không. Cá đuối manta không có gai độc ở đuôi như cá đuối gai. Chúng ăn sinh vật phù du và hoàn toàn vô hại với người, nhưng vẫn cần được ngắm từ xa, không chạm và không đuổi theo.
Khuôn mặt cười ở bụng cá đuối là gì?
Hình mặt cười ở mặt bụng cá đuối được tạo bởi lỗ mũi và miệng, không phải mắt. Mắt cá đuối nằm ở mặt lưng, kèm hai lỗ thở giúp nó hút nước khi đang vùi mình trong cát.
Cá đuối điện phát điện bằng cách nào?
Cá đuối điện có hai cơ quan phát điện ở hai bên đầu, cấu tạo từ những tế bào cơ biến đổi xếp chồng lên nhau như các viên pin. Chúng phóng điện để làm choáng cá nhỏ và để tự vệ khi bị quấy rầy.
Đi tắm biển làm sao để không dẫm phải cá đuối?
Khi lội bãi cát nông, hãy đi giày lội nước và bước lê chân thay vì dậm mạnh, để rung động báo trước cho cá đuối bơi đi. Nghe theo cảnh báo của bãi tắm. Nếu bị gai đâm, lên bờ và đến cơ sở y tế, nặng thì gọi 115.
Cá đuối và cá bơn khác nhau thế nào?
Cá đuối là cá sụn, dẹt theo chiều lưng bụng từ khi sinh ra, hai mắt đối xứng trên lưng. Cá bơn là cá xương, lúc nhỏ bơi thẳng, lớn lên mới nằm nghiêng và một mắt dịch sang cùng phía với mắt kia.