ChieuSau.comChiều Sâu
Cá biển

Cá mập có nguy hiểm không: hiểu đúng về loài cá bị đồn oan nhiều nhất đại dương

Cá mập hiếm khi gây hại cho người, còn con người lại đang đẩy nhiều loài cá mập tới bờ suy kiệt. Giác quan, hình hài, hiểu lầm và cách cư xử đúng ở biển.

A blacktip reef shark cruising calmly over a sandy channel beside a coral reef, wide underwater shot from a distance, soft morning light rays, clear turquoise water

Câu trả lời ngắn: cá mập có thể gây nguy hiểm, nhưng rất hiếm khi, và gần như không bao giờ vì coi con người là thức ăn. Nếu hình dung đại dương như một thành phố đông đúc, cá mập giống những người gác cổng ít nói: có răng, có sức, nhưng phần lớn thời gian chỉ lặng lẽ tuần tra và dọn dẹp con mồi yếu, ốm. Những vụ cắn người có thật, song chúng ít tới mức mỗi lần xảy ra đều thành tin lớn — chính sự hiếm hoi ấy làm nỗi sợ phình to.

Chiều ngược lại mới đáng lo: con người đánh bắt cá mập với số lượng khổng lồ, nhiều loài đang suy giảm mạnh vì chúng lớn chậm và đẻ ít con. Mục từ này giúp bạn biết cá mập là loài cá thế nào, chúng cảm nhận thế giới ra sao, những hiểu lầm nào cần gỡ, và khi ra biển nên cư xử thế nào để vừa yên tâm vừa tôn trọng chúng.

Cá mập là loài cá thế nào

Cá mập là cá sụn: bộ khung của chúng không phải xương cứng như cá thu, cá chép mà là sụn — cùng chất liệu với vành tai và đầu mũi của bạn. Sụn nhẹ và dẻo hơn xương, giúp thân hình dài uốn lượn linh hoạt. Họ hàng gần nhất của cá mập là cá đuối, cũng là cá sụn.

Sờ vào da cá mập (ở bảo tàng, trên mẫu vật) bạn sẽ thấy nhám như giấy ráp nếu vuốt ngược chiều. Đó là vì da phủ kín những chiếc vảy rất nhỏ có cấu trúc gần giống răng, gọi là vảy tấm. Các vảy này xếp sao cho dòng nước trượt qua êm hơn, giúp cá bơi bớt tốn sức.

Cá mập không có bong bóng bơi — túi khí giúp nhiều loài cá xương lơ lửng tại chỗ. Thay vào đó, chúng có lá gan lớn chứa nhiều dầu, nhẹ hơn nước, như một chiếc phao gắn sẵn trong bụng. Dù vậy, nhiều loài vẫn chìm dần nếu ngừng bơi, nên chúng phải giữ nhịp lượn đều đặn.

Hàm cá mập có nhiều hàng răng xếp nối tiếp như băng chuyền. Răng hàng trước gãy hay mòn thì răng hàng sau tiến lên thay thế, suốt đời. Vì thế một con cá mập có thể thay hàng nghìn chiếc răng trong đời, và răng cá mập hoá thạch là một trong những hoá thạch dễ tìm nhất ở nhiều nơi trên thế giới.

Những giác quan khiến cá mập thành tay săn mồi giỏi

Khứu giác nhạy. Nước chảy qua hai lỗ mũi ở mặt dưới mõm, chỉ dùng để ngửi chứ không để thở. Cá mập phát hiện được mùi rất loãng và còn biết hướng mùi tới nhờ so thời điểm mùi chạm lỗ mũi trái và lỗ mũi phải — giống như bạn quay đầu tìm xem mùi bánh nướng bay ra từ cửa nào.

Đường bên — “đôi tai” dọc thân. Hai bên thân có một dải tế bào cảm nhận rung động và dòng chảy. Một con cá đang giãy giụa phát ra những nhịp nước bất thường, và cá mập nhận ra từ xa trước khi kịp nhìn thấy.

Cảm nhận điện trường. Quanh mõm có những lỗ nhỏ li ti dẫn tới các ống chứa chất keo, gọi là bóng Lorenzini. Chúng bắt được điện trường cực yếu do tim và cơ bắp của con mồi tạo ra, kể cả khi con mồi vùi mình dưới cát. Cá mập búa với chiếc đầu dẹt bè ngang được cho là quét đáy biển như người cầm máy dò kim loại.

Đôi mắt nhìn tốt trong tối. Sau võng mạc có một lớp phản quang hắt ánh sáng trở lại, giống mắt mèo ánh lên trong đêm. Nhờ vậy cá mập săn được lúc chạng vạng và ở tầng nước mờ.

Kết hợp tất cả. Cá mập thường dùng mùi và rung động khi con mồi còn xa, chuyển sang mắt khi tới gần, và dùng giác quan điện ở những khoảnh khắc cuối cùng trước khi đớp. Đó là một chuỗi giác quan nối tiếp nhau, chứ không phải một “siêu năng lực” duy nhất như phim ảnh hay thể hiện.

Từ cá mập voi to như xe buýt đến cá mập nhỏ bằng bàn tay

Thế giới có hàng trăm loài cá mập, và chúng khác nhau tới mức khó tin là cùng một nhóm. Lớn nhất là cá mập voi — loài cá lớn nhất còn sống, dài cỡ một chiếc xe buýt. Thế nhưng nó hiền lành tới bất ngờ: há chiếc miệng rộng bơi chầm chậm, lọc lấy sinh vật phù du, trứng cá và cá nhỏ. Hàng nghìn chiếc răng của nó bé xíu và gần như không dùng tới.

Ở đầu kia là những loài cá mập đèn lồng sống ở biển sâu, dài chỉ cỡ một bàn tay người lớn, bụng có những điểm phát sáng. Ở giữa là đủ hình hài: cá mập búa với đôi mắt nằm ở hai đầu chiếc “búa”, nhìn được một vùng rộng; cá mập trắng lớn thân chắc nịch, săn hải cẩu ở vùng nước lạnh; cá mập rạn vây đen và cá mập rạn vây trắng nhỏ nhắn tuần tra quanh rạn san hô; cá mập thảm nằm im dưới đáy, ngụy trang như tấm thảm sặc sỡ.

Cách sinh con cũng đa dạng. Có loài đẻ trứng trong một túi da dai, bốn góc có tua bám vào rong rêu — người ta hay nhặt được vỏ túi rỗng trôi dạt vào bờ. Có loài giữ trứng trong bụng cho tới khi con non nở rồi mới sinh ra, có loài nuôi phôi gần giống cách động vật có vú nuôi con. Điểm chung đáng nhớ: phần lớn cá mập trưởng thành muộn và mỗi lứa có ít con hơn hẳn so với các loài cá đẻ trứng trôi nổi, nên một quần thể bị đánh bắt mạnh phải mất rất lâu mới hồi phục.

Hiểu lầm phổ biến về cá mập và điều khoa học biết

Phim ảnh và tin đồn đã gán cho cá mập nhiều “tài năng” và “tội lỗi” không có thật. Đây là những hiểu lầm hay gặp nhất:

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Cá mập săn người làm thức ănCon người không nằm trong thực đơn của cá mập. Phần lớn các vụ cắn được cho là do nhầm lẫn trong nước đục, hoặc cá đớp thử vì tò mò rồi bỏ đi.
Cá mập ngửi thấy một giọt máu từ cách xa hàng cây sốKhứu giác của cá mập rất nhạy thật, nhưng mùi phải theo dòng nước trôi tới, không lan tức thì. Con số “một giọt máu cách hàng cây số” là cách nói phóng đại.
Mọi loài cá mập phải bơi liên tục, ngừng là chếtNhiều loài cần bơi để nước chảy qua mang, nhưng có những loài nằm nghỉ dưới đáy, tự bơm nước qua mang bằng cơ miệng.
Cá mập không bao giờ bị ung thưSai. Các nhà khoa học đã ghi nhận khối u ở cá mập. Niềm tin này từng khiến người ta săn cá mập lấy sụn làm “thuốc” vô căn cứ.
Thấy vây nhô trên mặt nước là cá mậpCó thể là cá heo, cá đuối hay cá mặt trăng. Cá heo thường nhô lên hụp xuống theo nhịp thở, còn vây cá mập thường lướt thẳng.
Cá mập nào cũng to và hung dữĐa số loài cá mập nhỏ hơn người lớn, nhút nhát, và chủ động tránh xa người lặn.

Gỡ được những hiểu lầm này, bạn sẽ thấy cá mập không phải nhân vật phản diện của biển, mà là một loài cá có lối sống rất riêng, đã tồn tại từ trước thời khủng long và sống sót qua nhiều lần thay đổi lớn của Trái Đất.

Một lần gặp cá mập ở rạn san hô

Hãy hình dung một buổi sáng nước trong, bạn đang nổi trên mặt nước với ống thở, bên dưới là rạn san hô đầy cá. Một bóng xám thon dài trượt ra từ mép rạn, đầu vây lưng đen như vừa nhúng mực. Con cá mập dài chưa tới chiều cao một người lớn, lượn một vòng rộng quanh chỗ bạn, rồi thong thả bơi về phía vùng nước sâu. Cả chuyến lặn nó không quay lại lần nào.

Đó là cảnh nhiều người lặn kể lại khi gặp cá mập rạn: chúng tò mò một chút, giữ khoảng cách, rồi bỏ đi. Với cá mập, một sinh vật to lớn nổi lềnh bềnh, phát ra tiếng bong bóng lạ là thứ đáng tránh hơn là đáng săn. Điều nên làm lúc ấy rất đơn giản: giữ bình tĩnh, không đuổi theo để chụp ảnh, không vẫy tay hay giơ tay ra chạm, và để nó tự bơi đi theo đường của mình.

Hướng dẫn viên ở những nơi tổ chức lặn có kinh nghiệm thường dặn trước khi xuống nước rằng nhìn thấy cá mập ở rạn là dấu hiệu tốt: rạn còn đủ cá để nuôi những kẻ săn mồi ở đầu chuỗi thức ăn. Một rạn san hô vắng bóng cá mập thường là rạn đã bị đánh bắt quá mức.

Ai nguy hiểm cho ai: cá mập đang bị đe doạ

Nếu đặt lên bàn cân, con người nguy hiểm cho cá mập hơn rất nhiều so với chiều ngược lại. Mỗi năm, số cá mập bị đánh bắt lên tới hàng chục triệu con theo nhiều ước tính của giới nghiên cứu, trong khi số người bị cá mập gây hại trên toàn thế giới chỉ đếm được bằng con số nhỏ.

Mối đe doạ lớn nhất là nạn cắt vây: vây cá mập được mua bán với giá cao để làm món ăn, trong khi phần thân có khi bị bỏ lại. Cá mập còn mắc vào lưới, câu giăng dành cho loài khác, và những tấm lưới bị bỏ lại trôi trong biển. Vì lớn chậm, đẻ ít, một quần thể cá mập bị khai thác mạnh có thể mất nhiều chục năm mới hồi phục, nếu còn hồi phục được.

Khi cá mập biến mất, cả chuỗi thức ăn chao đảo. Những loài cá cỡ vừa mà cá mập vẫn kiềm chế sẽ tăng vọt, ăn bớt những loài cá ăn rong — và rong tảo có thể phủ kín san hô. Vì thế nhiều nước đã lập khu bảo tồn, cấm cắt vây, đưa nhiều loài cá mập vào danh sách cần bảo vệ trong buôn bán quốc tế. Ở Việt Nam, bạn có thể góp phần đơn giản bằng cách không dùng món ăn từ vây cá mập và kể cho người thân nghe vì sao.

Cư xử thế nào cho đúng khi xuống biển

Nguy cơ gặp chuyện với cá mập khi tắm biển là cực nhỏ. Dù vậy, vài nguyên tắc chung giúp bạn yên tâm và tôn trọng sinh vật biển:

  • Luôn nghe theo cảnh báo và hướng dẫn của bãi tắm, của lực lượng cứu hộ và chính quyền địa phương; nơi nào có cảnh báo thì không xuống nước.
  • Không bơi ở chỗ người ta đang đánh cá, làm cá hoặc đổ mồi xuống nước, vì mùi tanh thu hút cá săn mồi.
  • Tránh bơi một mình ở vùng nước đục, cửa sông sau mưa lớn, hoặc lúc chạng vạng ở những nơi đã có cảnh báo về cá mập.
  • Gặp cá mập khi lặn: giữ khoảng cách, không đuổi, không chạm, không cho ăn, không dồn nó vào chỗ hẹp.
  • Không tham gia các hoạt động cho cá mập ăn để chụp ảnh — việc này làm cá quen liên hệ người với thức ăn.
  • Nếu có người bị thương dưới nước, đưa lên bờ và gọi ngay 115, làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.

Hiểu cá mập không làm bạn bất cẩn hơn, mà giúp bạn thay nỗi sợ mơ hồ bằng sự thận trọng có cơ sở — và thấy biển đẹp hơn khi còn bóng dáng những kẻ gác cổng này.

Câu hỏi thường gặp

Cá mập có ăn thịt người không?

Con người không phải thức ăn của cá mập. Các vụ cá mập cắn người rất hiếm và thường do cá nhầm lẫn trong nước đục hoặc đớp thử vì tò mò. Phần lớn cá mập chủ động tránh xa người khi gặp dưới nước.

Cá mập có phải là cá không?

Có, cá mập là cá, thuộc nhóm cá sụn cùng với cá đuối. Chúng thở bằng mang, sống hoàn toàn dưới nước. Khác với cá voi và cá heo là thú biển phải ngoi lên mặt nước để thở bằng phổi.

Loài cá mập lớn nhất là loài nào?

Cá mập voi là loài cá lớn nhất còn sống, dài cỡ một chiếc xe buýt. Dù khổng lồ, nó chỉ ăn sinh vật phù du và cá nhỏ bằng cách lọc nước qua miệng, hoàn toàn không săn những con mồi lớn.

Răng cá mập có mọc lại không?

Có. Hàm cá mập có nhiều hàng răng xếp nối tiếp nhau, răng phía trước rụng thì răng phía sau tiến lên thay. Nhờ vậy cá mập thay răng suốt đời, và răng của chúng là loại hoá thạch rất dễ tìm.

Ở biển Việt Nam có cá mập không?

Vùng biển nhiệt đới quanh Việt Nam là nơi sinh sống của nhiều loài cá mập, phần lớn sống xa bờ hoặc quanh rạn san hô và hiếm khi gặp người tắm biển. Khi tắm biển, bạn chỉ cần nghe theo cảnh báo của bãi tắm và lực lượng cứu hộ.

Vì sao phải bảo vệ cá mập?

Cá mập là kẻ săn mồi đầu chuỗi thức ăn, giúp giữ cân bằng số lượng các loài cá khác và gián tiếp bảo vệ rạn san hô. Chúng lớn chậm, đẻ ít nên bị đánh bắt nhiều là quần thể suy giảm rất lâu mới phục hồi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138