Chuông lặn là một cái buồng hở đáy được thả thẳng đứng xuống nước, giống hệt chiếc cốc bạn úp ngược rồi ấn xuống chậu: nước không tràn vào hết vì bên trong còn kẹt một túi không khí. Người ngồi trong chuông thò đầu vào túi khí ấy để thở, rồi cúi ra ngoài làm việc trên đáy. Đó là một trong những thiết bị sớm nhất cho phép con người ở lại dưới nước lâu hơn một hơi thở.
Nghe đơn giản, nhưng chiếc chuông đã dạy loài người những bài học đắt giá nhất về biển: không khí bị nén lại khi xuống sâu, tai đau vì chênh áp, và cơ thể đi lên quá nhanh có thể đổ bệnh. Mục từ này kể chuyện chiếc chuông từ thuở sơ khai tới những buồng lặn kín ngày nay, và vì sao một ý tưởng vài nghìn năm tuổi vẫn còn sống.
Nguyên lý: một túi khí bị nước ép lại
Hãy làm thử trong bồn rửa: úp một chiếc cốc thuỷ tinh thẳng đứng xuống nước. Bạn sẽ thấy mặt nước bên trong cốc chỉ dâng lên một chút, phần còn lại là không khí. Không khí không có lối thoát nên đẩy ngược lại nước. Chuông lặn chính là chiếc cốc ấy, chỉ to bằng một cái tủ, nặng tới mức chìm thẳng chứ không lật nghiêng.
Điều thú vị xảy ra khi chuông xuống sâu hơn. Nước càng sâu càng nặng, cứ xuống thêm khoảng mười mét nước biển thì áp suất tăng thêm chừng bằng toàn bộ bầu khí quyển đang đè lên ta trên cạn. Túi khí trong chuông bị ép nhỏ dần, nước dâng cao dần trong lòng chuông. Ở độ sâu mà áp suất gấp đôi mặt nước, túi khí chỉ còn khoảng một nửa thể tích ban đầu. Đây là định luật mà học sinh gặp trong giờ vật lý: nhiệt độ không đổi thì áp suất tăng bao nhiêu lần, thể tích khí giảm bấy nhiêu lần.
Vì vậy chuông không thể cứ thế thả xuống sâu mãi. Càng sâu, không gian để thở càng hẹp, và lượng khí ít ỏi đó bị người bên trong hít thở làm cạn ô-xy, đầy khí cacbonic. Toàn bộ lịch sử chuông lặn là lịch sử con người tìm cách giải quyết hai chuyện ấy: giữ cho túi khí đủ lớn và giữ cho không khí đủ sạch.
Từ những chiếc vạc úp ngược đến chuông có thùng khí
Ý tưởng úp một vật rỗng xuống nước để giữ không khí có từ rất xa xưa; các tác giả Hy Lạp cổ đã nhắc tới người lặn dùng vạc úp ngược để thở. Những thế kỷ sau, ở châu Âu, người ta dùng chuông gỗ hoặc kim loại để trục vớt hàng hoá và súng đồng từ tàu đắm ở vùng nước nông. Công việc nặng nhọc, khí trong chuông nhanh chóng ngột ngạt, và người ngồi trong đó phải lên mặt nước thường xuyên.
Bước ngoặt nổi tiếng thuộc về Edmond Halley, nhà thiên văn mà sao chổi mang tên ông. Cuối thế kỷ 17, Halley cải tiến chuông lặn bằng cách thả kèm những thùng gỗ chứa đầy không khí, có ống dẫn để người bên trong đưa khí tươi tràn vào chuông, đẩy bớt nước ra. Khí cũ được xả ra qua một lỗ trên đỉnh. Lần đầu tiên, người ta có thể ở dưới đáy lâu hơn hẳn mà không phải kéo chuông lên.
Sang những thế kỷ sau, máy bơm thay cho thùng gỗ. Khí được bơm liên tục từ trên thuyền xuống qua ống mềm, và từ đó mũ lặn nặng nề có ống thở dẫn khí mới ra đời. Có thể coi chiếc chuông là tổ tiên chung của gần như mọi cách lặn có cấp khí mà ta biết hôm nay.
Chuông lặn qua các thời kỳ
Bảng dưới không ghi năm cho những mốc không chắc chắn, chỉ nêu cách chiếc chuông đổi khác:
| Thời kỳ | Chuông trông thế nào | Khí đến từ đâu | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Thời cổ đại | Vạc hay bình úp ngược, nhỏ | Chỉ túi khí sẵn có khi thả xuống | Lặn ngắn ở vùng nước nông |
| Châu Âu trung đại và cận đại | Chuông gỗ hoặc kim loại, mở đáy, có ghế ngồi | Túi khí sẵn có, phải lên thay khí | Trục vớt hàng hoá, súng đồng từ tàu đắm |
| Cuối thế kỷ 17 | Chuông có thùng khí đi kèm | Thùng gỗ chứa khí thả xuống bổ sung | Làm việc dưới đáy lâu hơn |
| Thời máy bơm | Chuông và mũ lặn nối ống mềm | Bơm liên tục từ thuyền | Xây móng cầu, cảng, trục vớt |
| Ngày nay | Buồng kín bằng thép, đóng được đáy | Hỗn hợp khí từ tàu mẹ | Đưa thợ lặn công nghiệp xuống và lên an toàn |
Để ý cột thứ ba: mọi cải tiến lớn đều xoay quanh chuyện cấp khí. Hình dáng chuông đổi ít hơn nhiều so với cách người ta mang không khí xuống cho nó.
Chiếc chuông dạy con người về tai và về bệnh giảm áp
Ai từng ngồi máy bay lúc hạ cánh đều biết cảm giác tai ù, tức. Dưới nước, cảm giác đó mạnh hơn nhiều, vì áp suất đổi nhanh hơn trên không. Màng nhĩ là một tấm da mỏng ngăn giữa không khí ngoài tai và khoảng khí nhỏ bên trong tai giữa. Khi nước ép từ bên ngoài mà khí bên trong chưa kịp cân bằng, màng nhĩ bị đẩy lõm vào và gây đau. Những người ngồi chuông thời xưa đã gặp chuyện này từ rất sớm.
Bài học thứ hai đến muộn hơn và đau đớn hơn. Ở thế kỷ 19, khi người ta xây móng cầu bằng những buồng khí nén lớn dưới đáy sông, nhiều công nhân sau khi lên mặt đất bị đau khớp dữ dội, tê liệt, thậm chí tử vong. Về sau khoa học hiểu ra: dưới áp suất cao, khí ni-tơ trong không khí hoà tan vào máu và mô nhiều hơn bình thường, giống khí ga hoà vào chai nước ngọt đang đóng nắp. Đi lên quá nhanh giống như mở nắp chai đột ngột, khí sủi thành bọt trong cơ thể. Đó là bệnh giảm áp.
Hai bài học này là nền móng của mọi quy tắc lặn hiện đại. Chính vì chúng mà ngày nay lặn bình khí chỉ được học qua khoá có huấn luyện viên được chứng nhận và cấp chứng chỉ, không ai tự học qua sách hay qua mạng. Cơ chế thì dễ hiểu, còn cách giữ an toàn cho từng chuyến lặn là việc phải học bài bản.
Một buổi sáng trong lòng chuông
Hãy hình dung một buổi sáng lặng gió ở một bến cảng thời trước. Chiếc chuông đồng được cần trục nhấc khỏi boong, đung đưa một chút rồi hạ dần xuống làn nước xanh. Bên trong, người thợ lặn ngồi trên chiếc ghế gỗ hẹp, hai bàn chân lơ lửng trên mặt nước đang dâng lên trong lòng chuông. Ánh sáng lọt qua ô kính nhỏ trên đỉnh nhạt dần từ vàng sang xanh lục. Tai anh bắt đầu tức. Rồi chuông chạm đáy với một tiếng rung trầm, cát mịn bốc lên như khói. Anh hít một hơi sâu, cúi ra khỏi vành chuông, và lần đầu nhìn thấy đáy cảng không qua mặt nước gợn sóng.
Cảnh ấy cho thấy một điều ít người nghĩ tới: người trong chuông không ngồi khô ráo như trong một căn phòng. Họ ướt, lạnh, phần dưới cơ thể ngâm trong nước, và không khí trong chuông ẩm, nặng mùi. Những công trình cảng, móng cầu và những cuộc trục vớt thời trước được làm nên từ sức chịu đựng rất đời thường như vậy.
Cũng từ cảnh ấy mà hiểu vì sao con người không dừng lại ở chiếc chuông. Nó buộc người lặn ở cạnh một chỗ cố định, phụ thuộc hoàn toàn vào sợi xích và đội trên mặt nước. Muốn đi xa hơn, sâu hơn, con người phải nghĩ ra những thứ khác: mũ lặn, bình khí, và về sau là những khối cầu thép kín hẳn.
Hiểu lầm phổ biến về chuông lặn
Vài điều người đọc hay nghĩ sai khi lần đầu nghe về chiếc chuông:
- "Trong chuông khô ráo hoàn toàn." Không. Chuông mở đáy luôn có nước bên trong, và mức nước dâng cao hơn khi chuông xuống sâu hơn vì túi khí bị ép nhỏ lại.
- "Chuông lặn là một kiểu tàu ngầm." Không. Chuông không tự di chuyển, không tự nổi chìm theo ý người bên trong; nó treo trên dây xích từ thuyền hoặc cần trục.
- "Ở trong chuông thì không bị ảnh hưởng của áp suất." Ngược lại. Không khí trong chuông mở đáy có áp suất bằng nước xung quanh, nên người bên trong chịu đúng áp suất của độ sâu đó, có thể đau tai và có nguy cơ bệnh giảm áp.
- "Chuông lặn là đồ cổ, giờ không ai dùng." Vẫn dùng. Ngành dầu khí và xây dựng ngoài khơi dùng những buồng lặn kín để đưa thợ lặn công nghiệp lên xuống, giữ họ trong áp suất ổn định suốt cả ca làm việc.
Điểm chung của bốn hiểu lầm là coi chiếc chuông như một căn phòng tách biệt khỏi biển. Thực ra nó chỉ là một túi khí mượn tạm của biển, và luôn chịu luật của biển.
Chuông lặn hôm nay: buồng thép kín và đội ngũ trên tàu
Những chiếc chuông lặn hiện đại khác tổ tiên của chúng ở một điểm quan trọng: chúng đóng kín được đáy. Thợ lặn công nghiệp làm việc ở các giàn khoan hay đường ống dưới biển được đưa xuống trong buồng thép kín, ra làm việc trên đáy qua một cửa sập, rồi trở về buồng. Buồng được kéo lên tàu mà áp suất bên trong vẫn giữ nguyên, nối vào một khoang sống có áp suất tương đương. Người thợ lặn có thể ở trong hệ thống ấy nhiều ngày, chỉ giảm áp một lần ở cuối đợt làm việc, dưới sự theo dõi của cả một đội kỹ thuật và y tế.
Đây là công việc của những chuyên gia được đào tạo rất dài, không phải của người đi lặn ngắm cá. Nó được nhắc ở đây để thấy ý tưởng chiếc cốc úp ngược đã đi xa tới đâu: từ một túi khí run rẩy dưới cảng tới cả một hệ thống sống dưới áp suất được kiểm soát từng chút.
Còn với người đọc tò mò, chiếc chuông vẫn là cánh cửa đẹp nhất để hiểu biển. Một cái cốc, một chậu nước và vài phút quan sát là đủ để bạn tự thấy áp suất, thể tích khí và lý do người lặn phải tôn trọng độ sâu. Bạn có thể làm thí nghiệm đó cùng con ở nhà, rồi cùng nhau đoán xem túi khí sẽ ra sao nếu chiếc cốc được ấn xuống tận đáy một bể bơi.
Câu hỏi thường gặp
Chuông lặn là gì và khác tàu lặn ở đâu?
Chuông lặn là một buồng thả xuống nước bằng dây hoặc xích, giữ túi khí cho người lặn thở, không tự di chuyển. Tàu lặn là phương tiện kín, tự lặn xuống, nổi lên và có thể di chuyển dưới nước, với bên trong giữ áp suất gần như trên mặt đất.
Vì sao nước không tràn đầy chiếc chuông khi thả xuống?
Vì không khí kẹt trong chuông không có lối thoát nên đẩy ngược lại nước. Tuy vậy, khi xuống sâu, áp suất nước tăng làm túi khí co lại, nên mức nước trong lòng chuông dâng cao dần theo độ sâu.
Người ngồi trong chuông lặn có bị đau tai không?
Có thể có. Chuông mở đáy có áp suất khí bằng áp suất nước xung quanh, nên tai người bên trong chịu chênh áp giống người đang lặn. Đây là lý do ai muốn lặn đều phải học cách cân bằng áp suất trong khoá học có huấn luyện viên, và hỏi bác sĩ nếu tai mũi họng có vấn đề.
Edmond Halley đã cải tiến chuông lặn như thế nào?
Cuối thế kỷ 17, Halley thả kèm những thùng gỗ chứa không khí xuống cạnh chuông, có ống dẫn để người bên trong cho khí tươi vào và xả khí cũ ra. Nhờ vậy người lặn ở dưới đáy lâu hơn mà không phải kéo chuông lên thay khí.
Ngày nay còn ai dùng chuông lặn không?
Vẫn còn, nhưng là buồng thép kín dùng trong ngành công nghiệp ngoài khơi để đưa thợ lặn chuyên nghiệp lên xuống. Họ được đào tạo dài và làm việc cùng một đội kỹ thuật, y tế giám sát liên tục, hoàn toàn khác với lặn giải trí.
Có thể làm thí nghiệm chuông lặn ở nhà với trẻ em không?
Có, rất đơn giản. Úp thẳng một cốc trong suốt xuống chậu hoặc bồn nước, nhét một mẩu giấy khô vào đáy cốc trước. Ấn cốc xuống, nhấc lên, mẩu giấy vẫn khô vì túi khí chặn nước lại. Chỉ làm ở chậu nước trong nhà, có người lớn bên cạnh.