ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Cộng sinh trên rạn san hô: trạm dọn vệ sinh, cá bống canh tôm và những cặp đôi lạ

Trên rạn san hô, nhiều loài sống nhờ nhau: cá nhỏ mở trạm dọn ký sinh cho cá lớn, cá bống canh cửa cho tôm gõ mõ gần như mù, ốc mượn hồn đội hải quỳ.

A watchful goby resting at the mouth of a sandy burrow while a pale pistol shrimp pushes sand out beside it, close-up macro near a sunlit reef

Rạn san hô đông đúc đến mức nhiều loài sống được là nhờ dựa vào nhau. Cá nhỏ mở trạm rỉa ký sinh cho cá lớn, một con cá bống đứng gác cửa hang cho một con tôm gần như mù, một con ốc mượn hồn đội hải quỳ trên lưng làm khiên. Mỗi bên cho đi một thứ mình dư và nhận về một thứ mình thiếu: đó là cộng sinh.

Không phải mối quan hệ nào trên rạn cũng sòng phẳng. Có loài chỉ ké nhờ mà không giúp gì, có kẻ giả làm thợ dọn vệ sinh để cắn trộm khách. Mục từ này đi qua từng cặp đôi nổi tiếng, nói rõ ai được gì, và phân biệt cộng sinh với những kiểu quan hệ trông giống mà khác hẳn.

Ba kiểu sống chung, nói cho dễ nhớ

Các nhà sinh học chia quan hệ giữa hai loài sống sát nhau theo chuyện ai được lợi, ai chịu thiệt. Ba kiểu hay gặp nhất trên rạn san hô:

Kiểu quan hệHai bên được gìVí dụ trên rạnSo với đời thường
Cộng sinh hai bên cùng lợiCả hai đều có lợi, nhiều khi không sống thiếu nhau đượcCá hề và hải quỳ, san hô và tảo trong mô, cá bống và tôm gõ mõHai người góp vốn mở chung một quán
Hội sinhMột bên được lợi, bên kia gần như không được cũng không mấtCá ép bám theo cá lớn để ăn thức ăn rơi vãi và đi nhờNgười đi nhờ xe không làm phiền tài xế
Ký sinhMột bên được lợi, bên kia bị hạiNhững con giáp xác nhỏ bám da cá, hút máu và dịchKẻ ở nhờ ăn bám chủ nhà

Ranh giới giữa các kiểu không phải lúc nào cũng rõ, và các nhà khoa học vẫn tranh luận về từng cặp cụ thể. Nhưng có một điều chắc chắn: trên rạn san hô, số mối quan hệ chằng chịt nhiều đến mức gỡ một loài ra thường kéo theo những thay đổi ở những loài tưởng chẳng liên quan.

Hải quỳ: ngôi nhà có hàng rào điện cho nhiều khách trọ

Hải quỳ có những xúc tu dày đặc tế bào chích, đủ làm tê và bắt những con cá nhỏ bơi ngang. Chính vì nguy hiểm như vậy mà nó trở thành chỗ trọ được săn đón nhất trên rạn. Cá hề là vị khách nổi tiếng nhất, sống giữa xúc tu nhờ một lớp nhầy khiến hải quỳ không coi nó là con mồi; chuyện riêng của cá hề được kể kỹ ở mục từ về cá biển. Ở đây, điều đáng nhìn là cả một danh sách khách trọ ít được nhắc tới.

Những con tôm nhỏ trong suốt, chỉ lộ ra vài chấm màu, đậu trên đĩa miệng hay giữa các xúc tu của hải quỳ, ăn vụn thức ăn và chất nhầy. Một số loài cua sứ bé xíu sống cố định dưới chân hải quỳ, dùng đôi chân lông vớt sinh vật phù du. Cá thia con của một số loài cũng tạm trú ở đó khi còn nhỏ. Mỗi vị khách mang lại cho chủ nhà một chút gì đó: xua những con cá thích gặm xúc tu, dọn sạch thức ăn thừa, để lại chất thải làm dinh dưỡng.

Ngay cả hải quỳ cũng có lúc là khách trọ. Nhiều hải quỳ cũng nuôi tảo đơn bào trong mô giống san hô, nhận đường từ tảo. Vậy là trong một bông hải quỳ có thể có ba bốn tầng quan hệ lồng vào nhau: tảo trong mô, hải quỳ làm nhà, tôm cua và cá làm khách. Người lặn ống thở dừng lại đủ lâu bên một bông hải quỳ lớn sẽ thấy nó giống một khu nhà trọ nhỏ hơn là một bông hoa.

Trạm dọn vệ sinh: tiệm cắt tóc dưới đáy biển

Ở nhiều điểm trên rạn có những chỗ quen thuộc mà các nhà sinh học gọi là trạm dọn vệ sinh. Tại đó, một vài con cá nhỏ, thường là những loài cá bàng chài có sọc xanh đen chạy dọc thân, hoặc những con tôm dọn vệ sinh râu trắng dài, đứng chờ khách. Cá lớn bơi đến, dừng lại, há miệng, xoè mang, có khi đứng gần như thẳng đứng để ra hiệu. Thợ dọn vệ sinh bơi quanh, rỉa ký sinh, da chết và chất nhầy, có khi chui hẳn vào miệng và khe mang của khách.

Đây là cộng sinh hai bên cùng lợi rõ nhất: thợ có bữa ăn, khách được sạch ký sinh. Điều kinh ngạc là ngay cả những loài săn mồi như cá mú, cá chình biển cũng không nuốt thợ dọn vệ sinh dù nó bơi trong miệng mình. Các nghiên cứu còn thấy cá dọn vệ sinh cư xử khác nhau với từng khách, cẩn thận hơn khi có nhiều cá khác đang đứng xem, như một người bán hàng giữ uy tín trước hàng đợi.

Hình dung một người lặn ống thở nổi yên lặng phía trên một mỏm đá. Bên dưới, một con cá mú to gần bằng cánh tay chậm rãi trôi tới, dừng lại, mở rộng miệng. Hai con cá nhỏ sọc xanh lao vào, lượn trong miệng nó như hai chiếc bàn chải. Cá mú đứng im, mắt lờ đờ, như đang ngồi trên ghế cắt tóc. Cảnh ấy diễn ra hàng trăm lần mỗi ngày ở một trạm đông khách.

Cá bống và tôm gõ mõ: một con canh, một con đào

Trên nền cát cạnh rạn có những cái hang nhỏ, cửa hang thường có một con cá bống nằm im và một con tôm thỉnh thoảng đẩy cát ra ngoài. Con tôm thuộc nhóm tôm gõ mõ, còn gọi là tôm súng, thị lực rất kém. Nó là thợ đào cần mẫn, suốt ngày dọn và gia cố hang. Con cá bống mắt tinh đứng gác ở cửa.

Khi ra ngoài, con tôm luôn giữ một chiếc râu chạm vào thân cá bống. Thấy nguy hiểm, cá bống quẫy đuôi một cái, tôm cảm nhận qua râu và lùi ngay vào hang; nguy hiểm thật sự thì cá bống cũng lao theo. Hai con vật không cùng ngôn ngữ mà vẫn có một hệ thống báo động chính xác như chuông cửa. Cá bống được chỗ ở, tôm được người canh gác.

Tôm gõ mõ còn nổi tiếng vì một lý do khác. Một bên càng của nó to bất thường, khi khép lại cực nhanh sẽ phóng ra một luồng nước tạo thành bong bóng, bong bóng vỡ phát ra tiếng nổ lách tách đủ làm choáng con mồi nhỏ. Ở những vùng biển có nhiều tôm gõ mõ, tiếng lách tách của cả quần thể vang thành một nền âm thanh rì rào mà người lặn có thể nghe thấy.

Những cặp đôi khác và vài kẻ mạo danh

Ốc mượn hồn đội hải quỳ. Một số loài ốc mượn hồn gắn hải quỳ lên vỏ ốc mình đang mượn. Hải quỳ được chở đi khắp nơi, nhặt vụn thức ăn; ốc mượn hồn có một tấm khiên có độc. Khi đổi sang vỏ mới, có loài còn cẩn thận chuyển hải quỳ sang theo.

Cá ép và cá lớn. Cá ép có một giác bám trên đầu, bám vào cá mập, cá đuối, rùa biển để đi nhờ và ăn thức ăn rơi vãi. Đây thường được xem là hội sinh: cá ép được lợi, vật chủ gần như không thay đổi gì.

Kẻ giả làm thợ dọn vệ sinh. Có một loài cá nhỏ mang màu sắc và kiểu bơi gần giống cá dọn vệ sinh. Khách lớn tưởng nhầm, đứng yên chờ được rỉa, thì nó cắn trộm một miếng vây hay vảy rồi lủi mất. Đây là ký sinh đội lốt cộng sinh, và nó chỉ tồn tại được vì trạm dọn vệ sinh thật đã gây dựng lòng tin.

San hô và tảo trong mô. Mối cộng sinh lớn nhất trên rạn nằm ngay dưới chân mọi cặp đôi khác: tảo đơn bào sống trong mô polyp, chia đường cho san hô. Không có nó, phần lớn rạn san hô nhiệt đới không thể hình thành.

Vì sao rạn san hô lại nhiều cặp đôi đến thế

Không phải ngẫu nhiên mà rạn san hô là nơi các nhà sinh học tìm thấy nhiều mối quan hệ cộng sinh bậc nhất. Lý do đầu tiên là chật chội. Một rạn khoẻ chứa rất nhiều loài trên một diện tích nhỏ, mọi chỗ trống đều có người ở, mọi nguồn thức ăn đều có người tranh. Trong hoàn cảnh ấy, hợp tác với một loài khác đôi khi là cách rẻ nhất để có chỗ trú hay có bữa ăn.

Lý do thứ hai là nước biển nhiệt đới quanh rạn thường nghèo dinh dưỡng. Nước trong vắt đẹp mắt chính vì ít sinh vật phù du. Ở nơi thiếu thốn, những gì một loài thải ra lại là của quý với loài khác: chất thải của polyp nuôi tảo, vụn thức ăn của cá hề nuôi hải quỳ, ký sinh trên da cá lớn nuôi cá dọn vệ sinh. Rạn san hô vận hành như một khu phố tận dụng từng thứ bỏ đi.

Lý do thứ ba là thời gian. Rạn san hô đã tồn tại qua rất nhiều triệu năm, đủ để các loài sống cạnh nhau qua vô số thế hệ, dần dần điều chỉnh hình dạng, màu sắc, tập tính cho khớp với nhau như hai mảnh ghép. Đó cũng là lý do mất một mắt xích có thể làm cả chuỗi lỏng lẻo: khi hải quỳ bị tẩy trắng hay chết đi, cá hề mất nhà; khi trạm dọn vệ sinh biến mất, cá lớn nhiều ký sinh hơn và có khi bỏ hẳn khu rạn đó.

Ngắm các cặp đôi mà không làm phiền họ

Cộng sinh là một trong những điều thú vị nhất để ngắm khi lặn ống thở hay lặn bình khí. Bạn chỉ cần kiên nhẫn: tìm một hải quỳ có cá hề rồi ở yên cách đó một khoảng, xem cá hề bơi ra rồi lại lao vào; tìm một trạm dọn vệ sinh và chờ khách đến. Càng đứng yên, các nhân vật càng cư xử tự nhiên.

Đừng thò tay vào hải quỳ để xem cá hề có cắn không, đừng đuổi theo cá bống cho tôm chui vào hang. Mỗi lần bị làm phiền, cá hề phải bỏ dở việc canh trứng, cá dọn vệ sinh mất khách. Chụp ảnh thì giữ khoảng cách, không dùng đèn chớp sát. Cá hề rất được ưa chuộng làm cá cảnh, nên nhiều quần thể ngoài tự nhiên đã bị bắt quá mức; ngắm ngoài biển rồi để chúng ở lại là cách đẹp nhất để yêu chúng.

Lặn bình khí để quan sát lâu hơn thì cần học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ và lặn cùng bạn lặn. Còn với trẻ nhỏ, nhiều thuỷ cung có bể trưng bày cá hề và hải quỳ, là nơi tốt để cha mẹ và con cùng xem và kể lại chuyện ngôi nhà có hàng rào điện.

Câu hỏi thường gặp

Ngoài cá hề, còn ai sống trong hải quỳ?

Có nhiều khách trọ khác như những con tôm nhỏ trong suốt đậu giữa xúc tu, những loài cua sứ bé xíu sống dưới chân hải quỳ và cá thia con của một số loài. Chúng được che chở bởi xúc tu có độc và đổi lại giúp dọn dẹp, xua kẻ gặm xúc tu.

Cộng sinh và ký sinh khác nhau thế nào?

Trong cộng sinh hai bên cùng lợi, cả hai loài đều được lợi từ việc sống chung. Trong ký sinh, một bên được lợi còn bên kia bị hại, như những con giáp xác nhỏ bám da cá để hút dịch. Hội sinh nằm ở giữa: một bên được lợi, bên kia gần như không ảnh hưởng.

Vì sao cá lớn không ăn cá dọn vệ sinh?

Vì cá dọn vệ sinh mang lại lợi ích lớn: rỉa ký sinh và da chết giúp cá lớn khoẻ hơn. Qua rất nhiều thế hệ, các loài săn mồi đã quen nhận ra màu sắc và điệu bơi của thợ dọn vệ sinh và không tấn công chúng tại trạm.

Tôm gõ mõ phát ra tiếng nổ bằng cách nào?

Một bên càng của tôm gõ mõ to bất thường. Khi khép lại rất nhanh, nó phóng ra luồng nước tạo bong bóng, bong bóng xẹp đột ngột phát ra tiếng nổ lách tách và sóng áp lực đủ làm choáng những con mồi nhỏ ở gần.

Ốc mượn hồn đội hải quỳ để làm gì?

Hải quỳ có xúc tu chứa tế bào chích nên là một tấm khiên tốt, giúp ốc mượn hồn đỡ bị bạch tuộc, cá săn mồi tấn công. Đổi lại, hải quỳ được chở đi khắp nơi và nhặt được vụn thức ăn khi ốc mượn hồn ăn.

Làm sao nhận ra một trạm dọn vệ sinh khi lặn ống thở?

Chú ý tìm một mỏm đá hay khối san hô có vài con cá nhỏ sọc xanh đen hoặc tôm râu trắng đứng yên, và những con cá lớn hơn bơi tới, dừng lại, há miệng, xoè mang. Giữ khoảng cách và nổi yên để không làm khách bỏ đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138