Đánh bắt quá mức là khi con người bắt cá nhanh hơn tốc độ đàn cá kịp sinh sản và lớn lên để bù lại. Hãy hình dung một tài khoản tiết kiệm sinh lãi đều đặn: nếu chỉ tiêu phần lãi, tài khoản còn mãi; nếu rút vào cả tiền gốc năm này qua năm khác, tới một lúc nào đó tài khoản cạn, và lãi cũng không còn để mà tiêu.
Biển trông mênh mông vô tận, nên trong rất lâu người ta tin rằng cá không bao giờ hết. Nhưng cá không phân bố đều khắp đại dương: chúng tụ ở những vùng giàu thức ăn, những bãi đẻ, những tuyến di cư nhất định. Với tàu thuyền ngày càng lớn, máy dò cá ngày càng nhạy, những nơi ấy có thể bị khai thác đến cạn trong thời gian ngắn hơn ta tưởng rất nhiều.
Một đàn cá tự bù đắp như thế nào?
Mỗi đàn cá giống một khu vườn tự mọc lại. Cá trưởng thành đẻ trứng, trứng nở thành cá bột trôi theo dòng nước, phần lớn bị ăn mất, chỉ một số ít sống sót lớn lên thành cá con, rồi thành cá trưởng thành. Nếu mỗi năm số cá mới lớn lên đủ bù số cá chết và bị bắt, đàn cá giữ được ổn định.
Điều thú vị là một đàn cá bị bắt ở mức vừa phải có thể lớn nhanh hơn một đàn không ai đụng tới, vì cá còn lại có nhiều thức ăn và chỗ ở hơn. Các nhà quản lý nghề cá dựa vào nguyên lý này để tính một mức khai thác hợp lý: bắt phần "lãi" mà đàn cá sinh ra, giữ nguyên phần "gốc".
Vấn đề là ước lượng đúng phần lãi ấy rất khó. Cá sống dưới nước, không đếm được bằng mắt, số lượng lại dao động theo năm do thời tiết, dòng chảy, thức ăn. Khi người ta đánh giá quá lạc quan, hoặc biết rõ mà vẫn bắt nhiều hơn mức đề ra, phần gốc bắt đầu hao hụt mà không ai nhận ra ngay.
Vì sao cá giảm mà mãi sau mới thấy?
Một trong những điều đáng sợ nhất của đánh bắt quá mức là nó diễn ra âm thầm. Khi đàn cá đang giảm, lượng cá đánh được có thể vẫn chưa giảm ngay, vì tàu đi xa hơn, lưới thả lâu hơn, máy dò tìm cá giỏi hơn. Người ta càng cố gắng thì càng che mắt chính mình, cho tới khi đàn cá sụp nhanh.
Có một ví dụ thường được nhắc trong sách về nghề cá: đàn cá tuyết ở vùng biển ngoài khơi đông bắc Bắc Mỹ, từng nhiều tới mức người xưa kể có thể dùng giỏ múc cá lên. Sau nhiều thập kỷ khai thác bằng tàu lớn, đàn cá suy sụp vào đầu thập niên 1990, buộc phải đóng cửa nghề, và rất nhiều năm sau vẫn chưa hồi phục như cũ. Bài học được rút ra là: khi đàn cá đã sụp, nó không nhất thiết hồi lại chỉ vì người ta ngừng bắt.
Một dấu hiệu nữa là cá đánh được ngày càng nhỏ. Khi những con lớn, già, đẻ nhiều trứng nhất bị bắt hết, đàn cá chỉ còn lại cá non, sinh sản kém hơn. Ngư dân lớn tuổi ở nhiều nơi thường kể rằng ngày xưa bắt được những con cá to hơn bây giờ nhiều. Những câu chuyện ấy là một kiểu dữ liệu quý mà các nhà khoa học cũng lắng nghe.
Khai thác bền vững khác khai thác quá mức ở đâu?
Ranh giới giữa hai cách khai thác không nằm ở việc bắt cá hay không, mà ở cách bắt, bắt bao nhiêu, bắt lúc nào. Bảng dưới đây so sánh một số dấu hiệu thường gặp.
| Khía cạnh | Khai thác bền vững | Khai thác quá mức |
|---|---|---|
| Lượng bắt | Không vượt quá phần đàn cá tự bù lại được | Vượt quá, ăn dần vào phần gốc |
| Kích cỡ cá | Để cá đủ lớn, kịp đẻ ít nhất một lần | Bắt cả cá con, cá chưa kịp sinh sản |
| Thời điểm | Tránh mùa sinh sản, có mùa cấm | Bắt quanh năm, kể cả lúc cá tụ đàn đẻ |
| Ngư cụ | Mắt lưới đủ rộng, hạn chế bắt nhầm | Lưới mắt quá nhỏ, ngư cụ quét sạch đáy |
| Nơi bắt | Có vùng cấm để cá sinh sôi và lan ra | Không chừa vùng nào, kể cả bãi đẻ |
| Phương pháp | Theo quy định pháp luật | Dùng chất nổ, xung điện, hoá chất là các cách bị pháp luật nghiêm cấm |
Ở Việt Nam, pháp luật về thuỷ sản cấm các phương pháp huỷ diệt như dùng chất nổ, xung điện, hoá chất độc, và có quy định về vùng, mùa cấm khai thác để bảo vệ cá trong thời gian sinh sản. Những quy định này tồn tại chính vì bài học về những đàn cá đã cạn ở nhiều nơi.
Chỉ có cá bị ảnh hưởng thôi sao?
Không. Đánh bắt quá mức thường kéo theo một chuỗi hệ quả. Thứ nhất là bắt nhầm: lưới không chọn loài, nên rùa biển, cá heo, cá mập con, chim biển lặn tìm mồi đôi khi mắc vào và chết. Nhiều nghề cá trên thế giới đã phải thiết kế lại lưới, gắn thiết bị thoát cho rùa, thay đổi cách thả câu để giảm bắt nhầm.
Thứ hai là xáo trộn chuỗi thức ăn. Khi cá săn mồi lớn bị bắt hết, con mồi của chúng có thể bùng lên, rồi ăn trụi thứ khác. Trên rạn san hô, khi cá ăn rong bị khai thác cạn, rong tảo mọc tràn, phủ lên san hô và cản ấu trùng san hô bám vào. Một rạn mất cá ăn rong giống một khu vườn mất người làm cỏ.
Thứ ba là phá hỏng nơi ở. Những ngư cụ kéo lê dưới đáy có thể cày xới thảm cỏ biển, bãi bùn, rạn đá nơi cá con trú ẩn. Lấy đi cá đã đành, phá luôn nhà của thế hệ sau thì sự hồi phục còn khó hơn. Đó là lý do nhiều nơi khoanh vùng cấm kéo lưới đáy ở các hệ sinh thái nhạy cảm.
Vùng cấm đánh bắt giúp gì?
Hình dung hai vùng biển nằm sát nhau, chỉ cách nhau một hàng phao. Phía ngoài, người lặn ống thở chỉ thấy lác đác vài con cá nhỏ lẩn vào khe đá. Phía trong, nơi đã cấm đánh bắt nhiều năm, những con cá mú to bằng bắp đùi lững thững bơi qua, đàn cá dìa gặm rong trên đá, và một con cá lớn tò mò quay lại nhìn người lặn như không hề sợ.
Cảnh ấy không hoàn toàn là tưởng tượng: nhiều khu bảo tồn biển được quản lý tốt trên thế giới đã ghi nhận cá trong vùng cấm lớn hơn, nhiều hơn so với vùng xung quanh. Cá lớn đẻ nhiều trứng hơn hẳn cá nhỏ, và trứng, ấu trùng trôi theo dòng nước ra ngoài vùng cấm, bổ sung cho cả vùng biển rộng. Cá trưởng thành cũng có thể bơi ra ngoài, gọi là hiệu ứng tràn.
Vì thế, vùng cấm không chỉ để giữ cá cho đẹp, mà như một ngân hàng giống cho chính ngư dân. Tuy vậy, hiệu quả chỉ đến khi vùng cấm đủ rộng, được giữ lâu năm và cộng đồng địa phương cùng tham gia bảo vệ. Một vùng cấm trên giấy mà không ai giữ thì cá vẫn không quay lại.
Vì sao mỗi thế hệ lại nghĩ biển của mình là bình thường?
Có một hiện tượng mà các nhà khoa học nghề cá rất hay nhắc: mỗi thế hệ lấy biển mà mình thấy lúc bắt đầu đi biển làm mốc "bình thường". Người ông nhớ thời cá to bằng bắp đùi, người cha nhớ thời cá to bằng bắp tay, người con chỉ thấy cá bằng bàn tay và nghĩ biển vốn thế. Mốc so sánh cứ trượt dần theo thời gian, nên sự suy giảm thật bị đánh giá thấp đi nhiều.
Để vượt qua cái bẫy trí nhớ ấy, các nhà nghiên cứu tìm đến những nguồn rất bất ngờ: nhật ký tàu thuyền cũ, sổ sách chợ cá, ảnh chụp những người câu cá giải trí đứng cạnh chiến lợi phẩm qua nhiều thập kỷ, và lời kể của ngư dân lớn tuổi. Ghép lại, họ thấy ở nhiều nơi kích thước cá phổ biến đã nhỏ đi rõ rệt, dù trong mắt người đương thời mọi thứ vẫn bình thường.
Một hiện tượng liên quan là đánh bắt dần xuống chuỗi thức ăn. Khi cá săn mồi lớn đã hiếm, nghề cá chuyển sang bắt những loài nhỏ hơn ở tầng thấp hơn, rồi thấp hơn nữa. Sản lượng tính bằng tấn có thể vẫn cao, nhưng thành phần đã đổi: ít cá lớn, nhiều cá nhỏ, mực, sứa. Đó là lý do chỉ nhìn tổng sản lượng không đủ để biết biển còn khoẻ hay không.
Mỗi người có thể làm gì mà không cần phán xét ai?
Đánh bắt quá mức là vấn đề lớn, gắn với sinh kế của hàng triệu gia đình làm nghề biển. Người làm nghề cá không phải là kẻ xấu; họ thường là những người hiểu biển nhất và chịu thiệt đầu tiên khi cá cạn. Cách nhìn công bằng là xem đây là bài toán chung: làm sao để nghề biển còn sống được qua nhiều thế hệ.
Với người đọc bình thường, những việc nhỏ có ý nghĩa gồm: tìm hiểu về mùa sinh sản của các loài quen thuộc, tôn trọng các quy định về vùng và mùa cấm khi đi câu giải trí, không bắt cá con, không mua những sinh vật quý hiếm hay sinh vật được bảo vệ, và ủng hộ những chương trình đồng quản lý nghề cá cùng cộng đồng ven biển.
Với trẻ em, một cách hay để giải thích là hình ảnh tài khoản tiết kiệm và khu vườn tự mọc lại. Các em hiểu rất nhanh rằng nếu hái hết quả non thì năm sau không còn cây để hái. Từ đó, những khái niệm như mùa cấm, kích cỡ tối thiểu, vùng bảo tồn trở nên tự nhiên chứ không còn là những quy định khô khan.
Và nếu bạn là người thích đi câu giải trí hay đi lặn ngắm cá, hãy coi mỗi chuyến đi là một lần quan sát: loài nào nhiều, loài nào hiếm, cá to hay nhỏ. Những ghi chép như vậy, khi được chia sẻ với các chương trình theo dõi nguồn lợi có chuyên môn, có thể góp thêm một mảnh vào bức tranh chung về sức khoẻ của biển.
Câu hỏi thường gặp
Đánh bắt quá mức là gì?
Đánh bắt quá mức là khi con người khai thác một đàn cá nhanh hơn tốc độ đàn cá sinh sản và lớn lên để bù lại. Năm này qua năm khác, số cá trưởng thành giảm dần, cá đánh được nhỏ đi, và nếu không điều chỉnh kịp, đàn cá có thể sụp đổ.
Biển rộng như vậy sao có thể hết cá?
Cá không phân bố đều khắp đại dương mà tụ ở những vùng giàu thức ăn, bãi đẻ và tuyến di cư nhất định. Với tàu lớn và máy dò cá hiện đại, những nơi ấy có thể bị khai thác cạn khá nhanh, dù phần biển còn lại vẫn rất rộng.
Ngừng đánh bắt thì cá có quay lại ngay không?
Không chắc. Có đàn cá hồi phục sau vài năm khi được bảo vệ tốt, nhưng cũng có đàn đã sụp và rất nhiều năm sau vẫn chưa trở lại như cũ, vì chuỗi thức ăn và nơi ở đã thay đổi. Vì vậy ngăn chặn sớm luôn dễ hơn cứu vãn muộn.
Vì sao không nên bắt cá con?
Cá con chưa kịp sinh sản lần nào. Bắt cá con là lấy đi cả thế hệ cá sẽ đẻ trứng trong tương lai, giống như hái hết quả non trên cây. Quy định về kích cỡ tối thiểu và mắt lưới tồn tại để mỗi con cá có cơ hội đẻ ít nhất một lần.
Vùng cấm đánh bắt có làm ngư dân thiệt không?
Trước mắt ngư dân mất một phần ngư trường, nhưng ở nhiều nơi được quản lý tốt, cá lớn trong vùng cấm đẻ nhiều trứng và lan ra vùng xung quanh, giúp sản lượng lâu dài tốt hơn. Hiệu quả phụ thuộc vào việc vùng cấm đủ rộng, giữ lâu và có cộng đồng cùng bảo vệ.
Đánh bắt huỷ diệt gồm những cách nào?
Đó là những cách bắt cá giết sạch mọi sinh vật và phá nơi ở của chúng, như dùng chất nổ, xung điện, hoá chất độc. Ở Việt Nam các phương pháp này bị pháp luật nghiêm cấm vì chúng làm chết cả cá con, san hô và những sinh vật không phải mục tiêu.