Hải lưu là những dòng nước chảy ổn định trong đại dương, như những con sông không có bờ. Có dòng rộng hàng trăm cây số, mang lượng nước nhiều hơn tất cả các con sông trên mặt đất cộng lại; có dòng chạy trên mặt biển nhờ gió đẩy; có dòng trườn chậm dưới đáy sâu hàng nghìn mét, mất hàng trăm năm mới đi hết một vòng. Nếu nhìn được toàn bộ đại dương bằng màu nhiệt, bạn sẽ thấy những dải nước ấm và lạnh uốn lượn như mạch máu của hành tinh.
Hải lưu chở nhiệt từ xích đạo về hai cực, chở chất dinh dưỡng, chở trứng cá và ấu trùng, chở cả rùa con lẫn rác thải trôi nổi. Mục từ này giải thích hải lưu sinh ra từ đâu, vì sao chúng uốn thành những vòng xoáy khổng lồ, dòng chảy sâu vận hành ra sao và hải lưu ảnh hưởng thế nào tới khí hậu, tới biển Việt Nam.
Ba "động cơ" đẩy nước biển chảy đi
Gió là động cơ của các hải lưu mặt. Những luồng gió thổi đều quanh năm trên đại dương, như gió tín phong gần xích đạo và gió tây ở vĩ độ trung bình, kéo lớp nước mặt đi theo. Lớp nước bị kéo lại kéo lớp bên dưới, nhưng yếu dần theo độ sâu, nên các dòng chảy do gió chủ yếu nằm ở vài trăm mét trên cùng.
Sự quay của Trái Đất làm mọi vật chuyển động trên bề mặt bị lệch hướng: lệch sang phải ở bán cầu Bắc, sang trái ở bán cầu Nam. Người ta gọi đó là hiệu ứng Coriolis. Vì vậy nước không chảy thẳng theo gió mà xiên đi một góc, và các dòng chảy dần uốn thành những vòng tròn lớn.
Khác biệt nặng nhẹ của nước là động cơ thứ ba, chạy chậm mà bền bỉ. Nước càng lạnh và càng mặn thì càng nặng. Ở vùng cực, nước biển bị làm lạnh, lại mặn thêm khi băng đóng, nên chìm xuống đáy và trườn đi. Nước ấm, nhạt hơn thì nổi lên trên. Sự chênh lệch nhiệt và muối ấy tạo ra những dòng chảy sâu nối các đại dương với nhau.
Ngoài ra, hình dạng lục địa và đáy biển như những bờ kè khổng lồ, bẻ dòng chảy, ép nó chạy nhanh qua eo hẹp hay vòng quanh mũi đất. Ba động cơ ấy chạy cùng lúc, chồng lên nhau, tạo nên mạng lưới dòng chảy phức tạp mà ta thấy trên bản đồ hải dương học.
Những vòng xoáy cỡ cả đại dương
Gió tín phong đẩy nước về phía tây gần xích đạo, gió tây đẩy nước về phía đông ở vĩ độ cao hơn, lục địa chặn hai bên, cộng thêm hiệu ứng Coriolis: kết quả là mỗi đại dương lớn có những vòng nước khổng lồ quay chậm, gọi là vòng hoàn lưu. Ở bán cầu Bắc chúng quay theo chiều kim đồng hồ, ở bán cầu Nam thì ngược lại.
Mép phía tây của các vòng này có những dòng hải lưu nóng chảy rất mạnh về phía cực, như dòng Gơn-xtrim dọc bờ đông Bắc Mỹ hay dòng Cư-rô-si-ô chảy ngang Nhật Bản. Mép phía đông thì có những dòng lạnh chảy chậm và rộng về phía xích đạo, dọc bờ tây các lục địa.
Giữa mỗi vòng là một vùng nước tương đối lặng, nơi những thứ trôi nổi dồn tụ lại. Một vùng như vậy ở Đại Tây Dương nổi tiếng với những thảm rong mơ vàng trôi lững lờ, là nơi trú và ăn của cá con, rùa con. Đáng buồn là những vùng hội tụ ấy cũng gom luôn rác nhựa từ khắp nơi đổ về.
Hải lưu nóng và hải lưu lạnh khác nhau ra sao
Tên gọi "nóng" hay "lạnh" là so với vùng nước xung quanh nơi dòng chảy đi qua, không phải nước sôi hay nước đá. Những đặc điểm chính:
| Đặc điểm | Hải lưu nóng | Hải lưu lạnh |
|---|---|---|
| Hướng chảy chủ yếu | Từ vùng xích đạo về phía cực | Từ vùng cực về phía xích đạo |
| Vị trí hay gặp | Ven bờ phía đông các lục địa | Ven bờ phía tây các lục địa |
| Ảnh hưởng khí hậu ven bờ | Làm ấm, ẩm, nhiều mưa hơn | Làm mát, khô; dễ có sương mù, có nơi thành sa mạc ven biển |
| Màu nước thường thấy | Xanh thẳm, trong, ít sinh vật phù du | Xanh lục hơn, nhiều sinh vật phù du |
| Sinh vật | Đưa cá nhiệt đới, ấu trùng san hô đi xa | Thường đi kèm vùng nước giàu dinh dưỡng, nhiều cá |
Ví dụ dễ nhớ: nhờ phần nước ấm do dòng Gơn-xtrim và phần kéo dài của nó mang tới, mùa đông ở nhiều cảng phía tây bắc châu Âu dịu hơn hẳn những nơi cùng vĩ độ bên kia đại dương. Còn dọc bờ tây Nam Mỹ hay tây nam châu Phi, dòng lạnh làm không khí ven biển khô, góp phần tạo nên những sa mạc nằm sát bờ biển.
Băng chuyền đại dương: chuyến đi hàng trăm năm của một giọt nước
Dưới các dòng chảy mặt là một hệ thống chậm hơn nhiều, thường được ví như băng chuyền đại dương. Ở vùng biển gần Greenland và quanh châu Nam Cực, nước mặt bị làm lạnh và mặn lên, chìm xuống tận đáy, rồi bò chậm theo đáy biển về phía xích đạo và sang các đại dương khác. Ở những nơi khác, nước sâu dần trồi lên mặt, ấm lên, rồi được các dòng mặt đưa trở lại vùng cực.
Tốc độ của dòng chảy sâu rất chậm, chỉ cỡ vài centimet mỗi giây, chậm hơn người đi bộ hàng chục lần. Các nhà khoa học ước tính một giọt nước có thể mất hàng trăm năm, có khi tới khoảng một nghìn năm, để đi hết một vòng. Nghĩa là nước đang chìm xuống ở vùng cực hôm nay có thể chỉ trở lại mặt biển sau nhiều thế hệ người.
Băng chuyền này mang ô-xy từ mặt xuống nuôi sinh vật biển sâu, và đưa chất dinh dưỡng từ đáy trở lại vùng nước nắng. Các nhà khoa học đang theo dõi xem băng tan và nước ấm lên ở vùng cực có làm nó yếu đi hay không, vì thay đổi ở đây có thể ảnh hưởng tới khí hậu nhiều vùng trên thế giới.
Một con rùa nhỏ cưỡi dòng hải lưu
Đêm ấy, trên một bãi cát vắng, những con rùa con vừa nở bò tản ra theo ánh sáng mờ của chân trời trên mặt biển. Chúng lao qua những con sóng đầu tiên, bơi miết suốt mấy ngày liền về phía khơi, cho đến khi gặp một dải nước ấm chảy đều. Ở đó, giữa những đám rong trôi, chúng thả mình theo dòng, kiếm ăn trong lớp nước mặt, lớn dần qua nhiều năm trôi dạt mà hầu như không ai thấy được.
Các nhà khoa học gọi những năm tháng ấy là "những năm mất tích" của rùa biển, vì rất khó theo dấu những con rùa nhỏ xíu giữa đại dương. Những gì biết được cho thấy nhiều loài rùa dựa vào hải lưu để đi những quãng đường dài khó tin, và một số loài có khả năng cảm nhận từ trường Trái Đất để định hướng.
Không chỉ rùa. Ấu trùng san hô, cá, tôm hùm, trứng mực đều đi nhờ hải lưu, nhờ vậy một rạn san hô bị hư hại có thể được "gieo giống" lại từ một rạn khác ở xa. Hải lưu cũng chở cả hạt dừa, hạt cây ngập mặn trôi từ bờ biển này sang bờ biển khác, đó là cách nhiều hòn đảo xa có cây cối từ thuở ban đầu.
Dòng chảy ở Biển Đông đổi chiều theo gió mùa
Biển Đông nằm trong vùng gió mùa, nên dòng chảy mặt ở đây không đứng yên một hướng quanh năm như các vòng hoàn lưu lớn. Mùa đông, gió mùa đông bắc thổi mạnh, dòng chảy ven bờ miền Trung chủ yếu đi xuống phía nam, mang theo nước mát hơn từ phía bắc. Mùa hè, gió mùa tây nam thổi, nhiều vùng dòng chảy đổi hướng đi lên phía bắc và ra khơi.
Sự đổi chiều này ảnh hưởng tới nhiệt độ nước, tới nơi cá tập trung, tới đường trôi của ấu trùng sinh vật và cả đường đi của rác trôi dạt vào bờ. Ngư dân nhiều thế hệ đã quen với nhịp này: mùa nào cá gì vào gần bờ, mùa nào nước đục, mùa nào nước trong.
Hiểu dòng chảy còn giúp những việc rất thực tế: dự đoán vết dầu loang trôi về đâu, ước tính đường đi của ấu trùng san hô giữa các khu bảo tồn biển, tìm kiếm người và tàu gặp nạn trên biển. Mỗi chiếc phao trôi thả xuống biển để đo dòng chảy là một mảnh ghép giúp bản đồ ấy chính xác hơn.
Ven bờ Bắc Bộ và Nam Bộ, dòng chảy còn chịu ảnh hưởng mạnh của thuỷ triều và nước sông đổ ra, nên bức tranh gần bờ phức tạp hơn nhiều so với ngoài khơi. Đó là lý do bản tin biển cho từng vùng luôn khác nhau.
Những hiểu lầm hay gặp về hải lưu
Hải lưu rộng lớn mà vô hình, nên dễ sinh hiểu lầm:
- "Hải lưu chỉ có trên mặt biển." Có những dòng chảy sâu hàng nghìn mét, chậm nhưng mang lượng nước khổng lồ, và cả những dòng ngược chiều nằm ngay bên dưới dòng mặt.
- "Hải lưu nóng thì nước nóng hầm hập." Nóng chỉ là so với vùng xung quanh; có dòng "nóng" ở vĩ độ cao vẫn lạnh buốt với người tắm.
- "Hải lưu giống sông, có bờ rõ ràng." Hải lưu uốn khúc, đẻ ra những xoáy nước tách rời rộng hàng chục, hàng trăm cây số trôi đi riêng, nên ranh giới luôn thay đổi.
- "Hải lưu là sóng." Sóng chủ yếu chuyền năng lượng còn nước gần như đứng tại chỗ; hải lưu thì chính khối nước di chuyển đi xa.
Có một câu chuyện thường được kể: đầu thập niên 1990, một lô vịt nhựa đồ tắm rơi khỏi tàu hàng giữa Thái Bình Dương, rồi trong nhiều năm sau người ta nhặt được chúng ở nhiều bờ biển cách xa nhau. Những món đồ trôi dạt ngoài ý muốn như thế đã giúp các nhà hải dương học kiểm chứng mô hình dòng chảy của họ.
Câu hỏi thường gặp
Hải lưu là gì nói ngắn gọn?
Hải lưu là những dòng nước chảy ổn định, có hướng trong đại dương, giống như những con sông không có bờ. Chúng được đẩy bởi gió, bởi sự quay của Trái Đất và bởi chênh lệch nhiệt độ, độ mặn giữa các khối nước.
Vì sao có hải lưu nóng và hải lưu lạnh?
Dòng chảy từ vùng xích đạo đi về phía cực mang nước ấm hơn vùng nó chảy qua nên gọi là hải lưu nóng. Dòng từ vùng cực chảy về phía xích đạo mang nước mát hơn xung quanh nên gọi là hải lưu lạnh.
Hải lưu ảnh hưởng khí hậu thế nào?
Hải lưu chở nhiệt từ vùng nóng sang vùng lạnh. Dòng nóng làm khí hậu ven bờ ấm và ẩm hơn, dòng lạnh làm không khí ven bờ mát và khô, có nơi góp phần tạo sa mạc sát bờ biển. Thay đổi hải lưu có thể kéo theo thay đổi mưa nắng.
Dòng chảy sâu đại dương chảy nhanh không?
Rất chậm, chỉ cỡ vài centimet mỗi giây. Các nhà khoa học ước tính một khối nước có thể mất hàng trăm năm, có khi tới khoảng một nghìn năm, để đi hết vòng băng chuyền đại dương nối các biển với nhau.
Biển Việt Nam có hải lưu không?
Có. Dòng chảy mặt ở Biển Đông thay đổi theo mùa gió: mùa đông dòng ven bờ miền Trung chủ yếu đi về phía nam, mùa hè nhiều nơi đổi hướng lên phía bắc và ra khơi. Nhịp này ảnh hưởng tới nhiệt độ nước và mùa cá.
Vì sao rác nhựa lại tụ thành từng vùng giữa đại dương?
Các vòng hoàn lưu lớn quay chậm quanh một vùng giữa tương đối lặng. Những thứ trôi nổi bị dòng chảy và gió dần đẩy vào trung tâm ấy rồi kẹt lại, nên rác nhựa từ nhiều nơi tụ về đó qua nhiều năm.