Nước trồi là hiện tượng nước sâu, lạnh và giàu chất dinh dưỡng dâng lên thay chỗ lớp nước mặt bị gió đẩy đi. Hãy nghĩ tới một khu vườn mà đất màu nằm ở tầng sâu, còn lớp đất mặt cằn cỗi: chỉ cần ai đó xới tung lên, cây cối lập tức xanh tốt. Nước trồi chính là chiếc cuốc xới của đại dương — nó đưa "phân bón" từ đáy lên vùng nước có ánh nắng, tảo bùng lên, và cả một chuỗi sự sống từ cá nhỏ, cá lớn tới chim biển, hải cẩu kéo về.
Những vùng nước trồi chỉ chiếm một phần nhỏ diện tích đại dương nhưng là nơi có nhiều ngư trường giàu nhất thế giới. Mục từ này giải thích vì sao gió lại kéo được nước sâu lên, những vùng nước trồi lớn nằm ở đâu, nước trồi ở vùng biển Nam Trung Bộ của Việt Nam, và vì sao khi El Niño xảy ra thì có những vùng biển bỗng vắng cá.
Vì sao biển khơi xanh trong mà lại "đói"?
Ở vùng nước có ánh sáng, tảo và các sinh vật phù du thực vật quang hợp rất mạnh, nhưng chúng cần cả chất dinh dưỡng như ni-tơ, phốt-pho, sắt — giống như rau cần phân. Khi sinh vật chết hoặc thải ra, xác và phân chìm dần xuống sâu, phân huỷ ở đó, nên chất dinh dưỡng dồn xuống tầng nước tối, nơi không có ánh sáng để tảo dùng.
Lớp nước mặt ấm, nhẹ nằm trên lớp nước sâu lạnh, nặng như dầu nổi trên nước, hai lớp ít trộn vào nhau. Kết quả là ở phần lớn biển khơi nhiệt đới, ánh sáng có thừa ở trên nhưng dinh dưỡng bị khoá ở dưới. Đó là lý do nước biển khơi xanh thẳm và trong vắt: ít tảo, ít sự sống trôi nổi, giống một sa mạc xanh.
Muốn biển "no", phải có cơ chế mở khoá — đưa nước sâu lên. Bão, gió mùa đông khuấy trộn được phần nào, nhưng cơ chế bền bỉ và mạnh nhất là nước trồi.
Ở vùng biển ôn đới, mùa đông lạnh làm nước mặt nặng lên, chìm xuống và khuấy trộn cả cột nước, nên mùa xuân sau đó tảo nở rộ. Vùng nhiệt đới thì ấm quanh năm, không có "cái cày mùa đông" ấy, nên càng cần những vùng nước trồi.
Gió kéo nước sâu lên như thế nào?
Nghe thì lạ, vì gió chỉ thổi trên mặt. Cơ chế diễn ra qua mấy bước nối nhau, ví dụ ở một bờ biển phía tây lục địa thuộc bán cầu Bắc:
- Gió thổi đều, song song với bờ biển, trong nhiều ngày liền.
- Lớp nước mặt bị gió kéo đi, nhưng do sự quay của Trái Đất, nó không chảy thẳng theo gió mà lệch dần sang một bên.
- Khi hướng gió và hướng bờ "đúng kiểu", phần nước mặt bị đẩy lệch hẳn ra xa bờ.
- Nước mặt đi ra thì để lại khoảng thiếu sát bờ; nước từ tầng sâu hơn, lạnh hơn, dâng lên lấp vào.
- Nước sâu mang theo nhiều chất dinh dưỡng lên vùng có ánh nắng; tảo bùng phát trong vài ngày, nước chuyển màu xanh lục.
- Sinh vật phù du động vật ăn tảo, cá nhỏ ăn sinh vật phù du, cá lớn, chim biển, thú biển kéo tới ăn cá nhỏ.
Ngoài kiểu ven bờ, nước trồi còn xảy ra dọc vùng xích đạo giữa đại dương, nơi gió tín phong làm hai nửa nước mặt lệch về hai phía, và quanh những đảo, núi ngầm làm dòng chảy va vào rồi bị đẩy lên.
Những vùng nước trồi nổi tiếng
Các vùng nước trồi lớn nhất thế giới đều nằm dọc bờ tây các lục địa, nơi có dòng hải lưu lạnh và gió thổi dọc bờ. Ngoài khơi Peru và Chi-lê là ngư trường cá cơm nổi tiếng, có thời là nơi khai thác một loài cá nhiều nhất hành tinh. Dọc bờ tây nam châu Phi, bờ tây bắc châu Phi và bờ tây Bắc Mỹ cũng có những vùng nước trồi lớn nuôi nhiều đàn cá, chim biển, hải cẩu và cá voi.
Đặc điểm chung dễ nhận ra: nước ven bờ lạnh bất ngờ so với vĩ độ, màu nước xanh lục chứ không xanh thẳm, không khí trên biển hay có sương mù, và đất liền phía sau thường khô hạn. Cái lạnh của nước làm không khí ven biển ổn định, ít mưa, nên có những sa mạc nằm sát ngay biển giàu cá nhất.
Quanh châu Nam Cực, gió mạnh thổi vòng quanh lục địa cũng tạo ra nước trồi, nuôi một lượng khổng lồ loài giáp xác nhỏ trông như con tôm gọi là krill, thức ăn chính của nhiều loài cá voi tấm sừng.
Nước trồi ở vùng biển Nam Trung Bộ
Việt Nam có một vùng nước trồi được các nhà khoa học biển nghiên cứu nhiều: vùng biển ven bờ Nam Trung Bộ. Vào mùa hè, khi gió mùa tây nam thổi mạnh dọc theo đường bờ, nước mặt bị đẩy ra khơi và nước sâu lạnh hơn dâng lên gần bờ. Ảnh vệ tinh đo nhiệt độ mặt biển mùa hè thường thấy một vệt nước mát hơn hẳn trải ra từ vùng bờ này.
Nhờ nước trồi, vùng biển ấy giàu sinh vật phù du, là một ngư trường quan trọng của miền Trung, gắn với các nghề đánh bắt cá nổi nhỏ và nghề làm nước mắm truyền thống nổi tiếng của nhiều làng ven biển. Nước mát cũng giúp một số rạn san hô ở đây chịu được những đợt nắng nóng tốt hơn những nơi khác — các nhà nghiên cứu đang quan tâm xem điều đó có giúp san hô vượt qua thời kỳ biển ấm lên hay không.
Cường độ nước trồi ở đây không năm nào giống năm nào, phụ thuộc vào sức gió mùa và những biến động lớn của khí hậu, trong đó có El Niño.
Bữa tiệc kéo về cả những gã khổng lồ
Vùng nước trồi không chỉ nuôi cá nhỏ. Cá voi tấm sừng, nhóm có những con vật lớn nhất từng sống trên Trái Đất, thường dành mùa kiếm ăn ở những vùng nước lạnh giàu sinh vật phù du và krill, há miệng lùa từng ngụm nước lớn rồi lọc lấy mồi qua những tấm sừng như chiếc lược. Theo sau đàn cá nhỏ còn có cá ngừ, cá heo, hải cẩu, sư tử biển và cả những đàn chim biển đông tới mức che kín một góc trời.
Trên những hòn đảo đá khô cằn ngoài khơi các vùng nước trồi Nam Mỹ, chim biển làm tổ thành từng quần thể khổng lồ. Phân chim tích lại qua hàng thế kỷ thành những lớp dày, từng là nguồn phân bón quý được khai thác và chở đi khắp thế giới. Một chuỗi liên kết khó tin: gió thổi dọc bờ, nước sâu trồi lên, tảo nở, cá cơm sinh sôi, chim ăn cá, và cánh đồng ở tận lục địa khác được bón bằng phân của chính những con chim ấy.
Cũng vì nước trồi tập trung sự sống vào một dải hẹp nên nó nhạy cảm. Đánh bắt quá mức vào đúng lúc nước trồi yếu đi từng làm sụp đổ những ngư trường lớn, và các nhà quản lý nghề cá ngày nay phải tính đến nhịp lên xuống tự nhiên này khi đặt hạn mức khai thác.
El Niño: khi chiếc cuốc xới của biển ngừng tay
Bình thường: Gió tín phong thổi đều từ đông sang tây trên Thái Bình Dương xích đạo, đẩy nước ấm dồn về phía tây, còn ngoài khơi Peru thì nước trồi lạnh liên tục dâng lên, cá cơm dồi dào.
Khi El Niño đến: Gió tín phong yếu đi, có khi đổi chiều; khối nước ấm trôi ngược về phía đông, phủ một lớp nước ấm lên trên vùng nước trồi. Gió vẫn có thể kéo nước lên, nhưng nước dâng lên lúc này là nước ấm, nghèo dinh dưỡng. Tảo thưa đi, cá cơm tản ra hoặc lặn sâu, chim biển và hải cẩu thiếu mồi.
Tên gọi: Ngư dân ven biển Peru từ lâu đã để ý dòng nước ấm hay xuất hiện quanh dịp Giáng sinh, nên gọi là El Niño, tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "cậu bé". Ngày nay tên ấy dùng cho cả hiện tượng lớn làm thay đổi thời tiết nhiều nơi trên thế giới; pha ngược lại, khi nước phía đông lạnh hơn bình thường, gọi là La Niña.
Ảnh hưởng tới Việt Nam: Những năm El Niño thường gắn với nắng nóng, khô hạn hơn ở nhiều vùng của Việt Nam, còn La Niña hay đi kèm mưa nhiều hơn; đó là chuyện của khí hậu, được các cơ quan khí tượng theo dõi và thông báo. Ở góc biển, nhiệt độ nước, mùa cá và nguy cơ san hô bị tẩy trắng cũng thay đổi theo.
Một buổi sáng trên vùng nước trồi
Tàu nghiên cứu nhỏ thả neo khi sương sớm còn phủ mặt biển. Người kỹ thuật viên kéo lên một chiếc lưới vớt sinh vật phù du mắt lưới mịn như vải màn: đáy lưới đặc sệt một thứ súp xanh nâu. Dưới kính lúp, giọt nước trở thành cả một khu chợ — tảo hình đĩa, hình xích, những con giáp xác bé xíu giật cục, một ấu trùng cá trong suốt chỉ thấy hai chấm mắt đen. Xa xa, một đàn chim biển đang lao xuống nước liên hồi, nơi đàn cá nhỏ đang quẫy bạc mặt biển.
Cảnh tượng ấy là nước trồi nhìn từ gần: mọi thứ bắt đầu từ những sinh vật nhỏ tới mức phải dùng kính mới thấy. Các nhà khoa học còn dùng vệ tinh đo màu nước, vì nơi nhiều tảo thì nước xanh lục hơn, để dõi theo vùng nước trồi lan rộng hay co lại theo từng tuần.
Hiểu lầm hay gặp là nghĩ "nước càng trong càng nhiều cá". Thực tế ngược lại: nước xanh lục, hơi đục vì đầy sinh vật phù du mới là bữa tiệc của biển, còn nước trong vắt như pha lê thường là vùng ít dinh dưỡng. Cũng cần nhớ, nước trồi mạnh cùng nắng nóng đôi khi làm tảo nở hoa quá mức, có loài tảo gây hại cho sinh vật và người ăn hải sản; khi cơ quan chức năng cảnh báo, hãy làm theo.
Câu hỏi thường gặp
Nước trồi là gì nói ngắn gọn?
Nước trồi là hiện tượng nước biển sâu, lạnh và giàu chất dinh dưỡng dâng lên mặt, thay chỗ lớp nước mặt bị gió đẩy ra xa. Chất dinh dưỡng ấy nuôi tảo, rồi tảo nuôi cả chuỗi sinh vật từ cá nhỏ tới chim biển và cá voi.
Vì sao vùng nước trồi lại nhiều cá?
Vì nước sâu mang lên những chất như ni-tơ, phốt-pho vốn thiếu ở lớp nước mặt. Có đủ ánh nắng và dinh dưỡng, sinh vật phù du phát triển mạnh, kéo theo cá nhỏ ăn chúng và cá lớn, chim biển, thú biển đến ăn cá nhỏ.
Việt Nam có vùng nước trồi không?
Có. Vùng biển ven bờ Nam Trung Bộ có hiện tượng nước trồi vào mùa hè, khi gió mùa tây nam thổi dọc bờ. Nước ở đây mát hơn các vùng xung quanh và là một ngư trường quan trọng của miền Trung.
El Niño liên quan gì đến nước trồi?
Khi El Niño xảy ra, gió tín phong trên Thái Bình Dương xích đạo yếu đi, khối nước ấm trôi về phía đông và phủ lên vùng nước trồi ngoài khơi Nam Mỹ. Nước dâng lên lúc đó ấm và nghèo dinh dưỡng, nên tảo thưa đi và cá cơm giảm mạnh.
Nước biển trong vắt có phải là biển giàu cá?
Không hẳn. Nước khơi trong vắt, xanh thẳm thường là vùng nghèo dinh dưỡng, ít sinh vật phù du. Những vùng giàu cá như vùng nước trồi lại có nước xanh lục, hơi đục vì chứa rất nhiều tảo và sinh vật nhỏ.
Có thể nhìn thấy nước trồi từ vũ trụ không?
Có thể nhận ra gián tiếp. Vệ tinh đo nhiệt độ mặt biển thấy những vệt nước lạnh hơn sát bờ, còn vệ tinh đo màu nước thấy vùng nước xanh lục đậm vì nhiều tảo. Nhờ đó các nhà khoa học theo dõi nước trồi theo từng tuần.