ChieuSau.comChiều Sâu
Thám hiểm đại dương

Phần đại dương chưa khám phá: con người thật sự đã biết biển tới đâu

Câu "ta biết về Mặt Trăng nhiều hơn đáy biển" đúng một phần và sai một phần. Đây là những gì con người đã biết, chưa biết và vì sao biển khó khám phá.

A lone diver silhouette hovering at the edge of a steep underwater drop-off, blue fading to black below, shafts of sunlight from above, wide shot from behind

Con người đã có bản đồ thô của toàn bộ đáy đại dương, đã đo nhiệt độ và độ mặn biển ở khắp nơi, nhưng phần biển mà ta thật sự nhìn tận mắt, đo kỹ và hiểu rõ sinh vật thì vẫn rất nhỏ. Hãy hình dung một thư viện khổng lồ: ta đã có danh mục tên kệ sách, đã biết thư viện rộng bao nhiêu, nhưng mới mở và đọc được một số ít cuốn.

Vì vậy câu "loài người biết về Mặt Trăng nhiều hơn đáy biển" vừa có lý vừa dễ gây hiểu sai. Mục từ này đi qua từng câu nói quen thuộc về "đại dương bí ẩn", tách phần đúng khỏi phần phóng đại, rồi chỉ ra những vùng biển mà khoa học vẫn còn đang đứng ở cửa.

Câu hay nghe và điều khoa học biết

Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu nói phổ biến và cách hiểu chính xác hơn:

Câu hay nghePhần đúngPhần cần hiểu lại
"Ta biết Mặt Trăng nhiều hơn đáy biển."Bản đồ bề mặt Mặt Trăng, sao Hoả chi tiết hơn bản đồ đáy biển.Về hoá học nước biển, dòng chảy, khí hậu, sinh vật, ta biết về biển nhiều hơn hẳn.
"Đại dương gần như chưa được khám phá."Phần biển được nhìn tận mắt hoặc quay phim trực tiếp rất nhỏ.Biển đã được đo đạc gián tiếp ở khắp nơi bằng tàu, phao, vệ tinh.
"Chưa ai biết đáy biển trông thế nào."Chi tiết từng mét vuông thì đúng là chưa biết ở phần lớn đáy biển.Hình dạng lớn như núi ngầm, sống núi, rãnh sâu đã được vẽ ra từ vệ tinh và sonar.
"Dưới biển sâu chắc còn sinh vật khổng lồ chưa ai thấy."Mỗi năm vẫn có loài mới được mô tả.Phần lớn loài mới là sinh vật nhỏ: giáp xác, giun, sinh vật đơn bào, cá nhỏ.
"Biển sâu là sa mạc chết."Mật độ sinh vật ở đáy sâu thấp hơn rạn san hô nhiều.Nhưng sự sống có mặt ở mọi độ sâu, kể cả đáy rãnh sâu nhất.

Hiểu như vậy, ta thấy biển không bí ẩn theo kiểu phim giật gân, mà rộng lớn theo kiểu một cánh rừng chưa ai đi hết từng lối mòn. Cái chưa biết nằm ở chi tiết, và chi tiết thì gần như vô tận.

Vì sao biển khó khám phá đến vậy

Lý do đầu tiên là nước chặn ánh sáng. Trên cạn, một chiếc máy bay hay vệ tinh chụp ảnh là thấy rõ cả một vùng núi. Dưới biển, ánh nắng yếu dần rất nhanh, vài trăm mét đầu tiên đã gần như tối hẳn với mắt người. Ra-đa cũng không xuyên qua nước. Muốn nhìn, ta phải mang đèn xuống tận nơi, và ánh đèn chỉ soi được một khoảng nhỏ quanh mình, như đi trong hang với một ngọn đuốc.

Lý do thứ hai là áp suất. Mọi thiết bị đưa xuống sâu đều phải chịu sức ép tăng dần theo từng mét nước. Máy móc phải làm vỏ dày, kín, đắt, và mỗi lần hỏng là mất trắng cả một chuyến đi.

Lý do thứ ba là quy mô. Đại dương che hơn hai phần ba bề mặt Trái Đất, và vì sâu trung bình hàng nghìn mét, nó chứa một không gian sống lớn hơn rất nhiều so với toàn bộ đất liền cộng lại. Một con tàu nghiên cứu chạy cả tháng trời chỉ khảo sát được một vệt nhỏ.

Lý do cuối cùng ít được nói tới: tiền và thời gian. Một ngày thuê tàu nghiên cứu có trang bị robot lặn tốn kém hơn rất nhiều so với một ngày khảo sát thực địa trên cạn. Vì vậy các nhà khoa học phải chọn rất kỹ đi đâu, xem gì, và nhiều vùng biển xa xôi đơn giản là chưa đến lượt.

Những vùng biển khoa học còn đứng ở cửa

Tầng nước giữa mênh mông. Giữa mặt biển và đáy biển là một khối nước khổng lồ, tối, nơi sinh vật trôi nổi suốt đời không bao giờ chạm đáy. Đây là không gian sống lớn nhất hành tinh tính theo thể tích, nhưng cũng là nơi khó nghiên cứu nhất, vì sinh vật ở đó thường mềm như thạch, kéo lưới lên là nát.

Đáy biển dưới lớp bùn. Trong lớp trầm tích dưới đáy biển có những cộng đồng vi sinh vật sống cực kỳ chậm, có khi sâu trong lòng bùn. Cách chúng tồn tại với nguồn năng lượng ít ỏi đến vậy vẫn là câu hỏi mở.

Biển dưới lớp băng vùng cực. Vùng nước dưới thềm băng ở Nam Cực rất khó tiếp cận. Mỗi lần các nhà khoa học khoan xuyên băng thả máy quay xuống, họ lại thấy sinh vật ở những nơi trước đó tưởng là quá khắc nghiệt.

Rãnh sâu và núi ngầm xa xôi. Mỗi rãnh sâu, mỗi ngọn núi ngầm giống như một hòn đảo bị cô lập dưới nước. Nhiều nơi chỉ được ghé thăm một hai lần, và gần như lần nào cũng có loài chưa từng được ghi nhận.

Hành vi của sinh vật biển sâu. Ngay cả với những loài đã có tên, ta thường chỉ biết hình dạng từ một mẫu vật. Chúng ăn gì, sống bao lâu, sinh sản thế nào, phần lớn vẫn chưa ai thấy.

Một ô cửa nhỏ nhìn ra vùng chưa biết

Thử hình dung một lớp học cuối giờ chiều, cả lớp xem hình ảnh phát trực tiếp từ một robot lặn đang ở độ sâu hàng nghìn mét. Trên màn chiếu, một sinh vật trong suốt như chiếc ô bằng thạch chậm rãi co lại, mở ra, những sợi tua mảnh như tơ kéo dài phía sau. Giọng nhà khoa học trên tàu vang lên, hơi ngập ngừng: hình như đây là loài mình chưa từng thấy. Cả lớp nín thở. Một em nhỏ hỏi: "Vậy nó tên là gì ạ?" Câu trả lời là chưa có tên nào cả.

Những khoảnh khắc như vậy không hiếm. Điều đó nói lên rằng ranh giới giữa cái đã biết và cái chưa biết dưới biển không nằm ở nơi xa xôi nào, mà nằm ngay trước ống kính mỗi lần ta nhìn xuống đủ sâu và đủ lâu.

Nó cũng nhắc ta rằng việc "khám phá" không chỉ là việc của tàu lặn và robot. Một phần lớn công việc là ở phòng thí nghiệm và bảo tàng: so sánh, đo vẽ, đọc gen, đối chiếu với hàng trăm mẫu vật cũ, có khi mất nhiều năm mới chắc được đó là loài mới. Ống kính chỉ mở cánh cửa; người đi qua cửa là những nhà phân loại học kiên nhẫn.

Những gì con người đã biết khá chắc về biển

Để công bằng với các thế hệ nhà khoa học, cũng nên kể ra những điều đã được đo đạc và hiểu rõ:

  • Hình dạng lớn của đáy đại dương: các sống núi giữa đại dương, các rãnh sâu, các đồng bằng đáy biển rộng mênh mông.
  • Biển hấp thụ phần lớn lượng nhiệt dư thừa mà Trái Đất đang tích lại, và một phần đáng kể khí cacbonic con người thải ra.
  • Các dòng hải lưu lớn chạy quanh các đại dương như những băng chuyền khổng lồ, mang nhiệt từ vùng nhiệt đới về phía các cực.
  • Sự sống có mặt ở mọi độ sâu, kể cả ở đáy rãnh sâu nhất và quanh những miệng phun nước nóng không cần ánh nắng.
  • Tảo nhỏ trôi nổi trong biển, gọi chung là thực vật phù du, tạo ra một phần rất lớn lượng ô-xy của hành tinh.

Danh sách này đủ để thấy: đại dương không phải "vùng trắng" trên bản đồ hiểu biết, mà là một vùng đã được phác thảo, đang chờ được tô chi tiết. Sự khiêm tốn trước biển đến từ chỗ chi tiết ấy vô cùng nhiều, không phải từ chỗ ta chẳng biết gì.

Khoa học đang lấp dần khoảng trống bằng cách nào

Đọc dấu vết gen trong một chai nước. Mọi sinh vật đều rụng lại trong nước những mảnh tế bào, chất nhầy, vảy. Lọc vài lít nước biển rồi đọc các mẩu gen trong đó, nhà khoa học có thể biết quanh đó từng có những nhóm sinh vật nào, kể cả những con vật nhút nhát chưa bao giờ lọt vào ống kính. Cách này gọi là phân tích ADN môi trường.

Máy quay đặt mồi chờ dưới đáy. Một khung kim loại mang máy quay và một ít mồi được thả xuống đáy, để đó nhiều giờ rồi vớt lên. Những sinh vật bơi tới ăn mồi tự để lại hình ảnh của mình, không cần ai lặn xuống. Nhiều loài cá và giáp xác ở đáy sâu được quay lần đầu theo cách này.

Nhiều tàu cùng đo một chút. Tàu hàng, tàu cá, tàu du lịch chạy qua những vùng biển ít khảo sát có thể gắn thiết bị đo sâu, đo nhiệt độ rồi chia sẻ số liệu. Từng chút nhỏ cộng lại thành những mảnh bản đồ mới.

Robot rẻ hơn, nhỏ hơn. Những robot tự hành nhỏ có thể được thả từ tàu bình thường, không cần tàu nghiên cứu lớn, giúp các nước và các viện nhỏ cũng tham gia khảo sát vùng biển của mình.

Vì sao biết thêm về biển lại quan trọng với mỗi người

Biển điều hoà khí hậu, nuôi sống hàng trăm triệu người làm nghề cá, là đường đi của phần lớn hàng hoá trên thế giới. Những thay đổi ở tầng nước sâu, như nhiệt độ tăng dần hay lượng ô-xy giảm, có thể ảnh hưởng tới nghề cá và thời tiết ở rất xa. Hiểu biển càng sớm, càng có thời gian để chuẩn bị.

Biển sâu cũng đang bắt đầu bị con người chú ý tới vì khoáng sản dưới đáy. Nhiều nhà khoa học lo rằng ta có thể làm hư hại những hệ sinh thái mà mình còn chưa kịp biết tên. Muốn quyết định khôn ngoan, trước hết phải biết mình có gì.

Với một quốc gia có bờ biển dài như Việt Nam, câu chuyện này không xa xôi. Mỗi chuyến khảo sát, mỗi mẫu vật được định danh, mỗi bản đồ đáy biển mới đều góp thêm vào hiểu biết chung, để biển vừa được sử dụng vừa được giữ gìn. Và điều đáng mừng là bạn không cần làm nhà khoa học mới tham gia được: đọc, hỏi, xem các chuyến khảo sát phát trực tiếp, kể lại cho người khác, đó cũng là cách đưa biển lại gần hơn.

Câu hỏi thường gặp

Con người đã khám phá bao nhiêu phần đại dương?

Khó có một con số duy nhất, vì còn tuỳ hiểu "khám phá" là gì. Bản đồ thô toàn bộ đáy biển đã có, nhưng phần được đo chi tiết bằng sonar chưa tới một nửa, và phần được nhìn tận mắt hay quay phim trực tiếp còn nhỏ hơn rất nhiều.

Có thật là ta biết về Mặt Trăng nhiều hơn đáy biển không?

Đúng ở chỗ bản đồ bề mặt Mặt Trăng chi tiết hơn bản đồ đáy biển, vì nước chặn ánh sáng và ra-đa. Nhưng về hoá học, dòng chảy, khí hậu và sinh vật, hiểu biết của ta về biển nhiều hơn về Mặt Trăng rất nhiều.

Vì sao khám phá biển sâu lại khó hơn khám phá vũ trụ gần?

Vì dưới biển không có ánh sáng tự nhiên, sóng vô tuyến gần như không truyền được và áp suất tăng rất nhanh theo độ sâu. Thiết bị phải chịu sức ép lớn, liên lạc chậm, mỗi chuyến đi tốn kém và chỉ quan sát được một vùng rất nhỏ.

Dưới biển sâu còn sinh vật khổng lồ chưa ai biết không?

Khả năng còn loài lớn chưa được mô tả là có, nhưng rất nhỏ. Phần lớn loài mới tìm thấy mỗi năm là sinh vật nhỏ như giáp xác, giun, cá nhỏ và vi sinh vật. Những sinh vật lớn thường đã được ghi nhận dù hiểu biết về chúng còn ít.

Tầng nước giữa đại dương là gì và vì sao ít được nghiên cứu?

Đó là khối nước nằm giữa mặt biển và đáy biển, nơi nhiều sinh vật trôi nổi suốt đời. Chúng thường mềm như thạch, kéo lưới lên là nát, nên chỉ có thể nghiên cứu bằng máy quay và robot tại chỗ, rất tốn kém.

Học sinh có thể tham gia khám phá đại dương như thế nào?

Có thể xem các chuyến khảo sát biển sâu phát trực tiếp, đọc sách và tài liệu khoa học phổ thông, thăm bảo tàng hải dương học, tham gia các hoạt động tìm hiểu biển ở trường. Mỗi câu hỏi hay của học sinh cũng là một phần của tinh thần khám phá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138