Một loài sinh vật biển chỉ trở thành "loài mới" khi có người mô tả nó đầy đủ trong một bài báo khoa học, so sánh cẩn thận với mọi loài gần giống đã biết, và gửi một mẫu vật chuẩn vào bảo tàng. Lần đầu nhìn thấy trên màn hình chỉ là điểm bắt đầu. Có thể ví như một em bé đã chào đời nhưng phải chờ làm giấy khai sinh thì mới chính thức có tên.
Biển sâu vẫn là nơi cho ra nhiều loài mới hằng năm, phần lớn là sinh vật nhỏ bé, đôi khi là những phát hiện làm cả giới khoa học sửng sốt. Mục từ này theo chân một loài mới từ boong tàu tới bảo tàng, kể vài câu chuyện phát hiện nổi tiếng đã được ghi nhận chắc chắn, và gỡ vài hiểu lầm quanh hai chữ "loài mới".
Hành trình của một loài mới, từng chặng
Mỗi nhóm nghiên cứu làm hơi khác nhau, nhưng hành trình thường đi qua những chặng sau:
- Gặp gỡ. Robot lặn quay được một con vật lạ, hoặc lưới, ống hút mẫu mang lên một sinh vật chưa ai nhận ra trên tàu.
- Lấy mẫu và giữ mẫu. Nếu được, mẫu vật được chụp ảnh khi còn tươi, vì màu sắc của nhiều sinh vật biển sâu phai rất nhanh. Sau đó một phần được ngâm giữ hình dạng, một mẩu nhỏ được giữ riêng để đọc gen.
- So sánh. Về phòng thí nghiệm, nhà phân loại học đối chiếu từng chi tiết: số đốt chân, hình răng, vảy, gai, cấu trúc bên trong, với các loài gần giống trong sách vở và trong tủ mẫu của bảo tàng.
- Đọc gen. So trình tự gen với những loài đã biết giúp xác định nó thuộc họ hàng nào và khác biệt đến đâu.
- Viết mô tả và đặt tên. Bài mô tả nêu rõ đặc điểm phân biệt, nơi tìm thấy, và đề xuất một tên khoa học gồm hai phần theo quy ước quốc tế.
- Thẩm định và công bố. Các nhà khoa học khác đọc, góp ý, rồi bài được đăng. Từ đó loài mới chính thức có tên.
- Lưu mẫu chuẩn. Mẫu vật dùng để mô tả được cất ở bảo tàng, làm "bản gốc" để các thế hệ sau đối chiếu.
Chặng dài nhất thường là so sánh và viết mô tả. Có những loài được thu mẫu từ nhiều chục năm trước, nằm chờ trong lọ ở kho bảo tàng cho tới khi có người đủ chuyên môn về nhóm đó để nhận ra chúng là loài mới.
Vì sao biển sâu vẫn liên tục cho ra loài mới
Lý do dễ thấy nhất là ta mới chỉ ghé thăm một phần nhỏ của biển sâu. Mỗi chuyến khảo sát tới một ngọn núi ngầm, một rãnh sâu hay một vùng đáy xa xôi lần đầu tiên gần như luôn thu được sinh vật chưa có tên.
Lý do thứ hai nằm ở chính cách sinh vật biển sâu sống. Nhiều nơi dưới đáy biển giống như những hòn đảo cách biệt: một ngọn núi ngầm, một vùng miệng phun nước nóng, một xác cá voi nằm dưới đáy. Sinh vật thích nghi với từng "hòn đảo" ấy có thể trở nên khác biệt với họ hàng ở nơi khác, giống như trên các hòn đảo trên cạn thường có những loài chim, loài thằn lằn chỉ đảo đó mới có.
Lý do thứ ba ít người nghĩ tới: phần lớn sinh vật biển sâu nhỏ bé. Một con giáp xác dài vài milimét, một con giun nhiều tơ mảnh như sợi chỉ, một con ốc nhỏ hơn hạt gạo. Muốn phân biệt chúng phải nhìn dưới kính hiển vi, đếm từng sợi lông, và cần chuyên gia hiểu rất sâu về đúng nhóm sinh vật đó. Số chuyên gia như vậy trên thế giới không nhiều, nên việc mô tả loài mới chậm hơn rất nhiều so với tốc độ tìm thấy chúng.
Một đêm phân loại mẫu trên tàu
Gần nửa đêm, phòng thí nghiệm ướt trên tàu vẫn sáng đèn. Chiếc khay inox trước mặt nhà sinh vật học trẻ đầy bùn xám vừa được ống lấy mẫu mang lên từ đáy sâu. Cô dùng chiếc thìa nhỏ gạt từng chút bùn sang đĩa thuỷ tinh, cúi sát xuống kính lúp. Một con giáp xác bé như hạt vừng, thân trắng trong, đôi chân mảnh đang khẽ cử động. Cô gọi người đồng nghiệp lại. Hai người nhìn nhau, không ai nói gì, rồi cùng mỉm cười: hình dạng chiếc đuôi này họ chưa thấy trong bất kỳ tài liệu nào.
Đa số "khoảnh khắc phát hiện" trong ngành thực ra giống cảnh trên: nhỏ bé, lặng lẽ, diễn ra dưới kính lúp chứ không phải trước một sinh vật khổng lồ. Và từ nụ cười ấy tới khi con giáp xác có tên khoa học có thể mất vài năm.
Cũng có những phát hiện đến từ hình ảnh: một con mực, một con sứa, một con cá được robot quay rõ nét nhưng không bắt được. Với những trường hợp đó, các nhà khoa học thường thận trọng, ghi nhận là "có thể là loài chưa mô tả" và chờ thêm mẫu vật.
Vài phát hiện từng làm giới khoa học sửng sốt
Những câu chuyện dưới đây đều đã được ghi nhận rộng rãi; bảng chỉ ghi năm khi mốc ấy chắc chắn:
| Phát hiện | Khi nào | Vì sao gây ngạc nhiên |
|---|---|---|
| Cá vây tay sống ngoài khơi Nam Phi | Năm 1938 | Trước đó người ta tưởng nhóm cá này đã tuyệt chủng từ thời khủng long, chỉ còn trong hoá thạch. |
| Cá mập miệng rộng | Năm 1976 | Một loài cá mập lớn, ăn sinh vật phù du, chưa từng được biết tới, mắc vào thiết bị của một con tàu ngoài khơi Hawaii. |
| Quần xã sinh vật quanh miệng phun nước nóng | Năm 1977 | Cả một cộng đồng giun ống, trai, cua sống nhờ vi khuẩn dùng năng lượng hoá học, không cần ánh nắng. |
| Cua có lông trắng như tuyết ở đáy Thái Bình Dương | Giữa thập niên 2000 | Một nhóm cua hoàn toàn mới, đôi càng phủ lông nuôi vi khuẩn. |
Câu chuyện cá vây tay hay được kể nhất: một người phụ trách bảo tàng nhỏ ở Nam Phi nhận ra con cá màu xanh thẫm lạ trong mẻ lưới của một tàu đánh cá và giữ nó lại. Từ đó, cá vây tay được nhắc tới như một "hoá thạch sống", dù các nhà khoa học lưu ý rằng chúng vẫn tiến hoá chứ không đứng yên suốt hàng triệu năm.
Hiểu lầm quanh hai chữ "loài mới"
Báo chí hay viết "phát hiện loài mới" theo những cách dễ gây hiểu sai. Vài điều nên nhớ:
- Loài mới không phải loài vừa xuất hiện. Nó đã sống ở đó có khi hàng triệu năm; "mới" chỉ có nghĩa là mới với hiểu biết của con người.
- Nhìn thấy chưa phải là phát hiện chính thức. Chỉ khi được mô tả và công bố đúng quy ước thì loài mới có tên khoa học.
- Loài mới không nhất thiết lạ mắt. Nhiều loài mới trông rất giống loài đã biết, chỉ khác ở chi tiết nhỏ hoặc ở gen. Có những "một loài" hoá ra là vài loài sống ở các vùng khác nhau.
- Không phải loài mới nào cũng hiếm. Có loài mới nhưng rất phổ biến ở nơi nó sống, chỉ là chưa ai tới đó tìm.
- Tên khoa học không phải để khoe. Tên thường gợi một đặc điểm, nơi tìm thấy, hay để ghi nhận người có công, giúp nhà khoa học khắp thế giới gọi đúng một loài dù mỗi nước gọi tên thường khác nhau.
Hiểu đúng những điều này, mỗi lần đọc tin về loài mới, bạn sẽ biết hỏi thêm: nó được tìm ở đâu, thuộc nhóm nào, đã được công bố chính thức hay mới chỉ là hình ảnh.
Ai là người đi tìm loài mới
Nhà phân loại học. Đây là những người dành cả đời để hiểu một nhóm sinh vật, có khi chỉ một họ giun hay một nhóm giáp xác nhỏ. Họ thuộc từng chi tiết của hàng trăm loài, nên mới nhận ra một con vật "không khớp" với bất kỳ loài nào đã biết. Nghề này cần kiên nhẫn hơn là may mắn.
Đội ngũ trên tàu khảo sát. Phi công robot, kỹ sư, thuỷ thủ, người phụ trách mẫu. Không có họ, mẫu vật không bao giờ lên được tới phòng thí nghiệm trong tình trạng còn nguyên vẹn.
Người làm việc trong kho bảo tàng. Trong các kho mẫu ở bảo tàng trên thế giới còn rất nhiều lọ mẫu thu từ nhiều chục năm trước chưa ai xem kỹ. Không ít loài mới được mô tả từ chính những lọ mẫu cũ ấy.
Ngư dân và người lặn. Nhiều phát hiện bắt đầu từ một mẻ lưới lạ hay một tấm ảnh chụp dưới nước mà ngư dân, người lặn gửi cho nhà khoa học. Con mắt của người đi biển nhiều năm nhận ra cái lạ rất nhanh.
Người đọc gen. Các phòng thí nghiệm đọc gen giúp tách những loài trông giống hệt nhau nhưng thật ra đã tách biệt từ lâu, và nhiều khi là nơi đầu tiên nhận ra có điều khác thường.
Biết tên để biết bảo vệ
Đặt tên cho một loài không chỉ là thoả mãn trí tò mò. Một sinh vật chưa có tên thì gần như vô hình trong các quyết định bảo vệ: không thể đưa vào danh sách cần bảo tồn, không thể theo dõi số lượng tăng hay giảm. Với những vùng biển sâu đang được con người để ý tới vì khoáng sản, nhiều nhà khoa học lo rằng có những loài sẽ biến mất trước khi kịp được biết tên.
Vùng biển Việt Nam cũng là nơi các nhà khoa học trong nước và quốc tế vẫn tiếp tục mô tả những loài sinh vật biển mới, phần nhiều là giáp xác, thân mềm và những sinh vật nhỏ ở rạn san hô hay đáy biển. Mỗi loài được ghi nhận là thêm một bằng chứng về sự giàu có của biển mình.
Với người đọc, cách tốt nhất để góp phần là giữ sự tò mò đúng cách: đọc kỹ nguồn tin, thăm các bảo tàng sinh vật biển, và nhớ rằng sinh vật trong tự nhiên nên được để yên ở nơi chúng sống. Việc thu mẫu khoa học có giấy phép, có quy trình, không giống việc nhặt về làm kỷ niệm.
Câu hỏi thường gặp
Một loài sinh vật biển được công nhận là loài mới như thế nào?
Nhà khoa học phải so sánh mẫu vật với mọi loài gần giống đã biết, mô tả đặc điểm phân biệt, thường đọc thêm gen, rồi công bố bài mô tả kèm tên khoa học. Mẫu vật chuẩn được lưu ở bảo tàng để đối chiếu về sau.
Vì sao mỗi năm vẫn tìm thấy loài mới dưới biển sâu?
Vì phần lớn biển sâu chưa được khảo sát, nhiều nơi dưới đáy biển cách biệt như những hòn đảo, và phần lớn sinh vật ở đó nhỏ bé, cần chuyên gia và kính hiển vi mới phân biệt được. Tốc độ tìm thấy nhanh hơn tốc độ mô tả.
Cá vây tay có phải là hoá thạch sống không?
Cá vây tay từng được tưởng là đã tuyệt chủng cho tới khi được tìm thấy còn sống năm 1938. Chúng thường được gọi là hoá thạch sống, nhưng các nhà khoa học lưu ý chúng vẫn tiến hoá, không giữ nguyên hình dạng tổ tiên suốt hàng triệu năm.
Loài mới có nghĩa là vừa mới tiến hoá ra không?
Không. Loài mới chỉ có nghĩa là mới được con người mô tả. Sinh vật đó có thể đã sống ở nơi ấy từ rất lâu trước khi có người tìm tới và đặt tên cho nó.
Tên khoa học của sinh vật được đặt theo quy tắc nào?
Tên khoa học gồm hai phần: tên chi và tên loài, viết theo dạng La-tinh hoá và theo quy ước quốc tế. Tên thường gợi đặc điểm hình dạng, nơi tìm thấy hoặc ghi nhận một người, giúp giới khoa học khắp thế giới gọi chung một tên.
Người đi biển có nên bắt sinh vật lạ mang về để nhờ định danh không?
Không nên. Thu mẫu khoa học cần giấy phép và quy trình bảo quản riêng. Nếu thấy sinh vật lạ, hãy chụp ảnh từ khoảng cách an toàn, ghi lại nơi và thời điểm, rồi gửi cho các viện, bảo tàng hay nhà khoa học để họ xem xét.