Phần lớn rác nhựa nằm trên biển không do ai ném từ thuyền xuống, mà đi bộ một quãng rất dài từ đất liền: rơi trên vỉa hè, trôi vào cống, xuôi theo kênh rạch, ra sông lớn rồi đổ ra cửa biển. Hãy hình dung mỗi con sông như một băng chuyền chạy không nghỉ, ngày đêm chở về phía biển tất cả những gì nhẹ và nổi được. Một khi đã ra khơi, nhựa không biến mất: nó trôi theo hải lưu, dạt vào bờ xa, chìm xuống đáy, hoặc vỡ dần thành những mảnh nhỏ tới mức mắt thường không còn thấy.
Mục từ này theo chân một chiếc túi nilon bình thường, loại dùng vài phút để xách mớ rau, qua từng chặng của hành trình ấy. Ở mỗi chặng, mình xem nó gặp sinh vật nào, gây ra chuyện gì, và đâu là chỗ con người chặn được dễ nhất. Câu trả lời ngắn: chặn càng gần nơi rác sinh ra thì càng rẻ và càng hiệu quả, còn vớt rác giữa đại dương là việc khó nhất trong tất cả.
Chặng một: từ tay người tới miệng cống
Chiếc túi bắt đầu hành trình rất lặng lẽ. Có thể nó tuột khỏi xe rác, bị gió cuốn khỏi bãi chứa, hay đơn giản là ai đó buộc túi rác để sẵn bên đường rồi mèo hoang cào rách. Túi nilon nhẹ đến mức một cơn gió vừa phải đã đủ thổi nó đi vài dãy phố, mắc vào hàng rào, rồi rơi xuống rãnh thoát nước khi trời đổ mưa.
Mưa là chiếc xe tải miễn phí của rác. Một trận mưa lớn ở đô thị rửa trôi cả vỉa hè, lòng đường, bãi đất trống, và dồn mọi thứ nhẹ, nổi vào hệ thống cống. Đó là lý do sau mỗi đợt mưa đầu mùa, người ta thường thấy cửa sông và bãi biển gần thành phố bỗng ngập rác hơn hẳn: rác đã tích lại trên cạn suốt mùa khô, chỉ chờ nước cuốn đi một lượt.
Ở chặng này, chiếc túi vẫn còn nguyên, còn nhận ra được, và việc nhặt nó lên chỉ tốn một cái cúi người. Đây là khúc rẻ nhất để chặn: thùng rác có nắp, túi rác buộc kín, thu gom đúng giờ, lưới chắn rác ở miệng cống. Những việc nghe rất đời thường ấy thật ra là hàng rào đầu tiên bảo vệ biển.
Chặng hai: sông là băng chuyền chở rác ra biển
Từ cống, chiếc túi vào kênh rạch rồi ra sông. Các nhà khoa học nghiên cứu rác biển đều chỉ ra một điều giống nhau: phần lớn nhựa ngoài biển đến từ đất liền, và sông ngòi là con đường chính. Những dòng sông chảy qua vùng đông dân, nơi việc thu gom rác chưa theo kịp lượng rác thải ra, là nơi chở nhiều nhựa ra biển nhất.
Trên đường xuôi dòng, chiếc túi có thể mắc lại nhiều lần: vướng vào chân cầu, bụi cỏ ven bờ, rễ cây bần, rễ đước ở cửa sông. Rừng ngập mặn vì thế vừa là nạn nhân vừa là tấm lưới lọc bất đắc dĩ. Ai từng đi thuyền qua một khu rừng ngập mặn gần đô thị sẽ nhớ cảnh túi nilon đủ màu treo lủng lẳng trên rễ cây khi nước ròng, giống như những lá cờ không ai muốn treo.
Thuỷ triều làm hành trình này thêm lằng nhằng: nước lên đẩy rác ngược vào sâu, nước xuống kéo rác ra. Một chiếc túi có thể đi tới đi lui ở cửa sông nhiều ngày trước khi thoát ra biển. Đây cũng là khúc mà nhiều nơi trên thế giới đặt phao chắn rác hoặc bẫy rác trên sông, vì vớt ở dòng sông hẹp vẫn dễ hơn rất nhiều so với vớt giữa biển rộng.
Chặng ba: ra khơi, gặp những sinh vật nhầm nó là thức ăn
Ra tới biển, chiếc túi nilon trong suốt lơ lửng dưới mặt nước, phồng lên rồi xẹp xuống theo sóng. Với mắt người đó là rác, nhưng với một con rùa biển đang tìm mồi, hình dáng ấy rất giống một con sứa, món ăn quen thuộc của nhiều loài rùa. Các nhà nghiên cứu đã nhiều lần tìm thấy túi nhựa trong dạ dày rùa biển mắc cạn. Nhựa không tiêu hoá được, có thể làm tắc ruột, hoặc chiếm chỗ trong dạ dày khiến con vật thấy no mà vẫn đói dần.
Chim biển là nhóm nạn nhân khác. Nhiều loài kiếm ăn bằng cách vớt những thứ nổi trên mặt biển, và mảnh nhựa nhỏ nhiều màu trông chẳng khác gì mồi. Chim bố mẹ có thể mớm cả mảnh nhựa cho chim non. Cá voi, cá heo, hải cẩu thì hay gặp một mối nguy khác: bị dây, lưới, vòng nhựa quấn quanh người, cứa vào da thịt khi chúng lớn lên.
Hình dung một buổi sáng lặn ống thở ở một vùng nước trong. Giữa làn nước xanh, bạn thấy một vật mờ mờ lắc lư, tưởng là sứa nên lùi lại giữ khoảng cách. Đến gần mới nhận ra đó là một chiếc túi xách siêu thị, quai túi vẫn còn nguyên. Khoảnh khắc ấy giúp ta hiểu vì sao một con rùa, vốn không có thời gian để nhìn kỹ, lại dễ nhầm đến thế.
Hiểu lầm về "đảo rác" giữa đại dương
Nhiều người hình dung các vùng rác giữa đại dương như một hòn đảo nổi, có thể đi bộ lên được. Thực tế khác khá xa, và hiểu đúng giúp ta biết vì sao không thể chỉ "lái tàu ra vớt".
| Hiểu lầm phổ biến | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Có một hòn đảo rác khổng lồ, chụp từ vệ tinh là thấy | Vùng rác là nơi hải lưu xoáy tròn gom rác lại; phần lớn là mảnh nhỏ lơ lửng, giống một nồi canh loãng hơn là một hòn đảo, nên ảnh vệ tinh không thấy |
| Nhựa ra biển rồi sẽ tự phân huỷ hết | Nhựa vỡ ra thành mảnh nhỏ dần dưới nắng và sóng, nhưng các mảnh ấy vẫn là nhựa và tồn tại rất lâu |
| Rác biển chủ yếu do tàu thuyền xả | Phần lớn đến từ đất liền theo sông và gió; ngư cụ bị mất hay bỏ lại là một phần đáng kể khác |
| Rác nổi trên mặt mới là vấn đề | Nhiều loại nhựa chìm xuống, phủ lên đáy biển; người ta đã thấy rác nhựa ở cả những rãnh sâu nhất |
| Vớt hết rác ngoài khơi là giải quyết xong | Vớt ngoài khơi rất tốn kém và chỉ lấy được phần nổi; nếu dòng rác từ đất liền không giảm thì vớt mãi không hết |
Những vùng rác lớn nằm ở giữa các vòng hải lưu xoáy khổng lồ của các đại dương, nơi nước quay chậm như mặt nước trong chậu khi ta khuấy rồi dừng tay. Rác đi vào được nhưng khó đi ra, cứ thế tích lại qua nhiều năm.
Chặng cuối: vỡ vụn, chìm xuống và dạt vào bờ xa
Chiếc túi không ở mãi trên mặt nước. Nắng làm nhựa giòn đi, sóng xé nó ra từng mảnh, vi khuẩn và rong rêu bám vào làm nó nặng dần. Có mảnh chìm xuống đáy, có mảnh bị cá nhỏ nuốt, có mảnh tiếp tục vỡ cho tới khi nhỏ hơn hạt gạo. Những mảnh dưới năm milimét được gọi là vi nhựa, và chúng là một câu chuyện riêng còn khó giải quyết hơn.
Một phần rác khác bị hải lưu và gió mùa đẩy dạt vào bờ, có khi cách nơi nó sinh ra hàng nghìn cây số. Những bãi biển trên các hòn đảo xa, nơi gần như không có người ở, vẫn có thể phủ đầy chai lọ, dép nhựa, nắp chai in chữ của nhiều nước khác nhau. Đó là bằng chứng rằng biển không có hàng rào: rác của nơi này có thể thành gánh nặng của nơi khác.
Vì thế, khi bạn thấy một bãi biển ngập rác, chưa chắc người dân ở đó đã xả bừa. Có khi họ đang hứng hộ rác của cả một vùng rộng lớn. Đây là lý do việc giảm rác nhựa cần sự góp sức ở mọi nơi, kể cả những thành phố cách biển rất xa nhưng có sông chảy qua.
Chặn ở đâu thì hiệu quả nhất
Ở nguồn, trước khi thành rác. Mỗi chiếc túi không được lấy ra là một chiếc túi không bao giờ phải đi hành trình ra biển. Mang theo túi vải, hộp, bình nước riêng nghe nhỏ nhặt, nhưng gộp lại từ hàng triệu người thì đó là dòng rác vơi đi ngay từ đầu.
Ở khâu thu gom và phân loại. Rác được bỏ đúng chỗ, buộc kín, đưa tới nơi xử lý thì không có cơ hội bay ra cống. Phân loại giúp những loại nhựa tái chế được có đường quay lại thành sản phẩm thay vì nằm ngoài môi trường.
Ở sông và cửa sông. Phao chắn, bẫy rác, lưới ở cửa xả là những công cụ đơn giản giúp giữ rác lại trước khi ra biển. Vớt ở đây rẻ hơn và dễ hơn vớt ngoài khơi rất nhiều lần.
Ở bờ biển. Các buổi nhặt rác bãi biển vừa làm sạch, vừa cho ta biết loại rác nào nhiều nhất, từ đó biết nên giảm thứ gì. Đi nhặt rác cũng có nguyên tắc an toàn riêng, nhất là khi có trẻ em đi cùng.
Ngoài khơi, khi không còn cách nào khác. Vớt rác giữa đại dương là việc cuối cùng, tốn kém nhất và chỉ lấy được phần nổi. Nó cần thiết với những vùng tích tụ lâu năm, nhưng không thay được việc khoá vòi ở đầu nguồn.
Một gia đình bắt đầu từ đâu
Không cần làm tất cả cùng lúc. Một cách nhẹ nhàng là để ý trong một tuần, nhà mình thải ra những món nhựa dùng một lần nào nhiều nhất: túi nilon đi chợ, ly nhựa uống nước, ống hút, hộp xốp mang đồ ăn về, chai nước nhỏ. Thường thì chỉ hai ba món chiếm phần lớn, và đổi được hai ba món đó đã là một bước đáng kể.
Với trẻ nhỏ, câu chuyện về chiếc túi và con rùa thường dễ hiểu hơn mọi con số. Thay vì doạ dẫm, bạn có thể cùng con vẽ lại hành trình của một chai nước từ nhà ra biển, xem nó đi qua những đâu, rồi cùng nghĩ xem nên chặn nó ở chặng nào. Trẻ em hiểu rất nhanh rằng chặn ở chặng đầu là dễ nhất.
Và đừng tự trách mình vì vẫn còn dùng nhựa. Nhựa có mặt trong rất nhiều thứ cần thiết, từ dụng cụ y tế tới đồ bảo quản thực phẩm. Mục tiêu không phải là sống không có nhựa, mà là để nhựa không rơi ra biển, và bớt dần những thứ chỉ dùng vài phút rồi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Rác thải nhựa đại dương chủ yếu đến từ đâu?
Phần lớn rác nhựa trên biển đến từ đất liền, theo mưa rửa trôi vào cống, xuôi kênh rạch và sông ra cửa biển, hoặc bị gió thổi từ bãi rác ven bờ. Một phần đáng kể khác là ngư cụ bị mất hay bị bỏ lại trên biển.
Có thật là có một hòn đảo rác nổi giữa Thái Bình Dương không?
Không có hòn đảo nào để đi bộ lên. Vùng rác giữa Thái Bình Dương là nơi hải lưu xoáy gom rác lại, phần lớn là những mảnh nhựa nhỏ lơ lửng trong nước như một nồi canh loãng, xen lẫn lưới cá và vật lớn, nên ảnh vệ tinh không chụp thấy.
Vì sao rùa biển lại ăn túi nilon?
Túi nilon trong suốt lơ lửng trong nước có hình dáng và cách chuyển động giống sứa, món ăn quen thuộc của nhiều loài rùa biển. Rùa không có cách nào phân biệt kỹ, nên nuốt phải, và nhựa có thể làm tắc ruột hoặc khiến con vật thấy no mà vẫn thiếu dinh dưỡng.
Nhựa ở biển mất bao lâu mới biến mất?
Nhựa không phân huỷ như lá cây hay vỏ trái cây. Dưới nắng và sóng nó chỉ vỡ thành mảnh nhỏ dần, tới mức thành vi nhựa, và các mảnh ấy tồn tại rất lâu trong môi trường. Vì vậy cách chắc chắn nhất là để nhựa không ra biển ngay từ đầu.
Sống xa biển thì việc giảm nhựa có giúp gì cho biển không?
Có. Rác ở thành phố trong đất liền vẫn có thể theo sông ra biển, dù sông ấy dài hàng trăm cây số. Mỗi chiếc túi, chiếc ly không bị vứt ra ngoài là bớt đi một món có thể kết thúc hành trình ở cửa sông hay trong bụng một con rùa.
Nên bắt đầu giảm rác nhựa trong gia đình từ đâu?
Hãy ghi lại trong một tuần những món nhựa dùng một lần nhà mình thải ra nhiều nhất, thường chỉ là vài món như túi đi chợ, ly nhựa, hộp xốp. Đổi được những món đó sang đồ dùng nhiều lần đã giảm được phần lớn lượng nhựa mà không xáo trộn sinh hoạt.