ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

San hô là động vật hay thực vật: con polyp nhỏ, tảo sống nhờ và bộ xương đá vôi

San hô là động vật: những con polyp nhỏ họ hàng với sứa, nuôi tảo trong mô và cùng nhau xây bộ xương đá vôi. Vì sao nó trông như cây, như đá?

Coral polyps extending tiny translucent tentacles at night, close-up macro of a branching hard coral colony, soft blue torchlight on dark water, delicate and alive

San hô là động vật. Thứ trông như một cành cây đá dưới biển thật ra là cả một khu chung cư: hàng nghìn con vật tí hon gọi là polyp sống sát cạnh nhau, mỗi con ngồi trong một chiếc cốc đá vôi do chính nó tiết ra. Chúng là họ hàng gần của sứa và hải quỳ, có miệng, có xúc tu, có tế bào chích để bắt mồi.

Sở dĩ người ta hay nhầm là vì san hô đứng yên một chỗ, mọc thành cành, thành tán, lại cần ánh nắng như cây. Bí mật nằm ở chỗ bên trong mô của polyp có những tảo đơn bào sống nhờ. Tảo quang hợp và chia phần đường cho chủ nhà, còn polyp cho tảo chỗ ở. Một con vật nuôi một khu vườn trong chính cơ thể mình: đó là câu trả lời ngắn nhất cho câu hỏi san hô là gì.

Một polyp san hô trông như thế nào

Hãy hình dung một chiếc ống nhỏ cỡ hạt gạo, có khi chỉ bằng đầu tăm, dựng đứng. Đầu trên có một cái miệng duy nhất, quanh miệng là một vòng xúc tu mềm. Thức ăn đi vào bằng miệng và chất thải cũng đi ra bằng chính lỗ ấy, vì polyp không có ruột thông hai đầu như cá hay người. Đây là kiểu cơ thể đơn giản mà sứa, hải quỳ và san hô cùng chia sẻ, nên các nhà sinh học xếp chúng chung một ngành, người Việt quen gọi là ngành ruột khoang.

Trên xúc tu có hàng loạt tế bào chích, mỗi tế bào chứa một sợi gai cuộn như lò xo. Khi một con giáp xác li ti chạm vào, sợi gai bật ra, tiêm chất độc nhẹ và giữ con mồi lại để xúc tu đưa vào miệng. Với bàn tay người, phần lớn san hô chỉ gây cảm giác ram ráp, nhưng một số loài như san hô lửa thì đốt rát thật, và đó là một lý do để không chạm vào rạn.

Điều làm san hô khác hải quỳ là bộ xương. Đáy của mỗi polyp tiết ra đá vôi, lớp này chồng lên lớp kia, nâng con vật dần lên cao. Các polyp lại nối với nhau bằng một lớp mô sống mỏng, nên cả tập đoàn chia sẻ thức ăn và tín hiệu như một cơ thể. Khi bạn thấy một khối san hô to bằng chiếc ô tô, phần sống thật ra chỉ là lớp vỏ mỏng như tấm khăn phủ ngoài cùng; bên trong là đá do hàng nhiều thế hệ polyp để lại.

Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết

Vì vừa giống cây, vừa giống đá, san hô gánh khá nhiều hiểu lầm. Bảng dưới đặt từng hiểu lầm cạnh điều đã được xác nhận.

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
San hô là một loài cây biểnSan hô là động vật. Màu xanh, nâu, vàng của nhiều loài đến từ tảo sống trong mô, không phải từ lá.
San hô là đá, không sốngLớp đá vôi là bộ xương. Phủ ngoài là mô sống của hàng nghìn polyp đang ăn, thở và lớn lên.
Một cành san hô là một conMột cành thường là cả một tập đoàn, nhiều polyp giống hệt nhau về di truyền, sinh ra bằng cách tự phân chia.
San hô chỉ ăn ánh nắngTảo cung cấp phần lớn năng lượng, nhưng polyp vẫn bắt sinh vật phù du bằng xúc tu, nhất là ban đêm.
San hô chỉ có ở biển nóng, nước nôngRạn lớn cần nước ấm và trong, nhưng có những loài san hô sống ở nước lạnh và sâu, không có tảo đi kèm.
Bẻ một cành về trồng là giúp san hô sinh sôiBẻ san hô ngoài tự nhiên làm tổn thương tập đoàn; việc nhân giống phục hồi rạn chỉ do các nhóm chuyên môn làm có kiểm soát.

Hiểu lầm cuối cùng đáng nói kỹ: san hô sống, khô, đẹp trong tủ kính đều từng là một tập đoàn đang thở dưới biển. Không mua san hô làm kỷ niệm là cách đơn giản nhất để mỗi người đứng về phía rạn.

Khu vườn trong cơ thể: polyp và tảo sống nhờ

Những tảo đơn bào sống trong mô san hô nhỏ đến mức hàng triệu tế bào mới phủ kín một xăng-ti-mét vuông. Chúng nằm ngay dưới lớp da mỏng của polyp, chỗ ánh nắng xuyên qua được. Mỗi ngày tảo dùng nắng, khí cacbonic và chất thải của polyp để làm ra đường, rồi chuyển phần lớn số đường ấy sang cho chủ nhà. Đổi lại, tảo được ở trong một ngôi nhà an toàn, gần ánh sáng, lại được bón sẵn chất dinh dưỡng.

Quan hệ đổi chác này là lý do rạn san hô mọc được ở những vùng biển nhiệt đới nghèo dinh dưỡng, nơi nước trong vắt chính vì có rất ít sinh vật phù du. Nếu chỉ trông vào xúc tu bắt mồi, san hô không đủ sức xây những công trình đá vôi khổng lồ. Có nguồn đường từ tảo, nó dư năng lượng để tiết xương nhanh hơn nhiều.

Mối quan hệ cũng giải thích vì sao san hô tạo rạn chỉ sống ở vùng nước nông, nơi có nắng. Xuống sâu hơn, ánh sáng yếu đi, tảo không làm đủ đường và rạn thưa dần. Khi nước nóng lên bất thường, mối quan hệ này rạn vỡ: polyp đẩy tảo ra ngoài, lộ ra bộ xương trắng. Hiện tượng đó gọi là tẩy trắng, được bàn kỹ ở mục từ về giữ cho biển còn sống; ở đây chỉ cần nhớ màu sắc rực rỡ của rạn phần lớn là màu của những người thuê nhà bé xíu.

San hô cứng, san hô mềm và những họ hàng dễ nhầm

San hô cứng. Đây là nhóm xây rạn. Polyp thường có xúc tu xếp theo bội số của sáu, xương đá vôi chắc. Các dạng quen thuộc là san hô cành giống gạc nai, san hô khối tròn như tảng đá, san hô bàn xoè rộng như mặt bàn và san hô não có đường rãnh ngoằn ngoèo như bề mặt bộ não.

San hô mềm. Polyp thường có tám xúc tu viền lông chim, cơ thể dẻo, đung đưa theo dòng nước. Chúng không xây khối đá vôi lớn mà chỉ có những gai xương nhỏ rải trong mô. Quạt biển và roi biển thuộc họ hàng gần của nhóm này, hay mọc ở nơi có dòng chảy mang thức ăn tới.

San hô lửa. Tên gọi là san hô nhưng thật ra gần với thuỷ tức hơn. Chúng có lớp xương vàng nâu, nhìn hiền lành, mà tế bào chích lại đủ mạnh để làm bỏng rát da. Lý do để không đưa tay vào rạn, dù cành ấy trông vô hại.

Hải quỳ. Họ hàng ruột thịt của san hô nhưng không có xương, sống đơn độc và có thể trườn chậm chạp. Nếu san hô là chung cư, hải quỳ là một căn nhà riêng.

San hô nước lạnh. Không phải san hô nào cũng cần nắng. Ở những vùng biển sâu và lạnh, có những loài san hô không nuôi tảo, sống hoàn toàn bằng cách bắt mồi trôi theo dòng nước. Chúng mọc chậm hơn nhiều nhưng vẫn có thể dựng thành những gò san hô lớn trong bóng tối, chứng tỏ cái tên san hô chỉ một lối sống của động vật chứ không gắn với ánh sáng.

San hô sinh sản: từ một đêm trăng tới cả một tập đoàn

San hô sinh sản theo hai cách. Cách thứ nhất là tự nhân bản: một polyp tách đôi hoặc nảy chồi thành polyp mới, cứ thế tập đoàn lớn dần. Một cành gãy rơi xuống chỗ thuận lợi đôi khi cũng bám lại và mọc tiếp. Nhờ vậy, một khối san hô to có thể chỉ bắt đầu từ một con ấu trùng duy nhất cách đây nhiều trăm năm.

Cách thứ hai lãng mạn hơn nhiều. Ở nhiều rạn trên thế giới, vào một vài đêm nhất định trong năm, thường sau ngày trăng tròn, rất nhiều loài san hô cùng phóng trứng và tinh trùng vào nước gần như cùng một lúc. Những gói trứng hồng, cam bay lên mặt nước như một cơn tuyết lộn ngược. Đồng loạt như vậy làm tăng cơ hội trứng gặp tinh trùng, và cũng khiến kẻ săn mồi ăn không xuể. Các nhà khoa học cho rằng nhiệt độ nước, độ dài ngày và chu kỳ trăng cùng góp phần làm tín hiệu.

Thử hình dung một nhóm nhà nghiên cứu lặn đêm, đèn rọi xuống một khối san hô khối im lìm. Đúng lúc ấy, từ hàng trăm lỗ nhỏ trên bề mặt, những hạt tròn màu hồng chậm rãi trồi ra, lơ lửng một nhịp rồi trôi lên. Chỉ trong vài phút, cột nước quanh họ lấp lánh như có ai rắc hạt cườm. Từ đó, ấu trùng trôi theo dòng nhiều ngày, rồi tìm một mặt đá sạch để bám xuống, mọc polyp đầu tiên và bắt đầu tiết xương.

Vì sao điều này quan trọng với chúng ta

Hiểu san hô là động vật thay đổi cách ta cư xử trên rạn. Bạn sẽ không đứng lên một tảng đá nếu biết đó là lưng của hàng nghìn con vật. Một cú chạm tay, một chiếc vây bơi quẹt qua có thể làm rách lớp mô mỏng, mở đường cho vi khuẩn và rong tảo bám vào. San hô lớn rất chậm, nhiều loài chỉ thêm vài milimét tới vài xăng-ti-mét mỗi năm, nên một vết gãy nhỏ cần thời gian dài để lành.

Biển Việt Nam có rạn san hô ở nhiều vùng, từ vịnh Bắc Bộ, vùng biển Nam Trung Bộ đến quanh các đảo phía Tây Nam, và nhiều nơi đã được khoanh vào khu bảo tồn biển. Khi đi lặn ống thở hay ngắm san hô từ thuyền đáy kính, bạn có thể thử nhận ra san hô cành, san hô bàn, san hô não, nhìn kỹ xem polyp có đang thò xúc tu không, và để ý những tảng trắng bất thường. Mỗi lần nhìn như vậy là một lần tập đọc sức khoẻ của rạn.

Cuối cùng là chuyện đồ lưu niệm. San hô khô, vòng san hô, đá san hô trang trí đều lấy từ những tập đoàn từng sống. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ và việc khai thác, buôn bán bị cấm. Cách giữ một kỷ niệm đẹp hơn là một tấm ảnh chụp từ xa, không đèn chớp sát mặt rạn, và một chút hiểu biết mang về kể cho con.

Câu hỏi thường gặp

San hô có phải là đá không?

Không hẳn. Phần cứng của san hô là bộ xương đá vôi do polyp tiết ra, nhưng phủ bên ngoài là lớp mô sống. Khi tập đoàn chết, xương vẫn còn và dần bị rong, sinh vật khác phủ lên, trở thành nền đá cho rạn mới.

San hô có ăn không hay chỉ sống nhờ ánh nắng?

San hô có ăn. Tảo sống trong mô cung cấp phần lớn năng lượng nhờ quang hợp, nhưng polyp vẫn dùng xúc tu có tế bào chích để bắt sinh vật phù du, nhất là vào ban đêm khi nhiều con giáp xác nhỏ bơi lên.

Vì sao san hô có nhiều màu như vậy?

Màu nâu, xanh, vàng thường đến từ tảo sống trong mô, còn các sắc hồng, tím, xanh lam rực rỡ đến từ những sắc tố do chính polyp làm ra. Một số sắc tố được cho là giúp che chắn bớt ánh nắng gắt ở vùng nước nông.

San hô có cảm giác khi bị chạm vào không?

San hô không có não, nhưng có mạng thần kinh đơn giản. Khi bị chạm, polyp co rút xúc tu vào trong cốc đá. Chạm nhiều làm rách mô, tốn năng lượng để lành và mở đường cho bệnh, nên tốt nhất là chỉ ngắm.

San hô sống được bao lâu?

Từng polyp có đời sống ngắn, nhưng tập đoàn liên tục sinh polyp mới nên có thể tồn tại rất lâu. Một số khối san hô lớn được ước tính đã sống hàng trăm năm, còn cả một rạn có thể được xây qua hàng nghìn năm.

Có nên mua san hô khô làm đồ trang trí không?

Không nên. San hô khô đều lấy từ tập đoàn từng sống ngoài tự nhiên, nhiều loài được bảo vệ và việc khai thác, buôn bán bị cấm. Giữ kỷ niệm bằng ảnh chụp từ xa và kiến thức mang về là cách thân thiện hơn với biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138