ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Sinh vật rừng ngập mặn: cá thòi lòi, cua còng và vườn ươm cá con của biển

Dưới tán đước, mắm là cá thòi lòi đi trên bùn, cua còng vẫy càng, ốc leo rễ và vô số cá tôm con đang lớn. Gặp cư dân rừng ngập mặn từ ngọn cây xuống bùn.

Mudskippers perched on glistening mud between arching mangrove prop roots at low tide, low angle close view, soft golden morning light filtering through leaves

Rừng ngập mặn là một khu chung cư hai tầng: tầng trên là tán lá của chim, côn trùng và những con vật leo cây; tầng dưới là bùn và rễ, nơi cá thòi lòi đi bộ, cua còng vẫy chiếc càng to, ốc leo lên rễ để tránh nước triều, còn giữa những bộ rễ chằng chịt là vô số cá con, tôm con đang lớn. Mỗi ngày thuỷ triều lên xuống lại đổi hẳn khung cảnh của tầng dưới.

Nhiều người chỉ nghĩ tới rừng ngập mặn như hàng cây giữ bờ. Nhưng với người tò mò về biển, điều đáng ngắm nhất lại là những cư dân sống giữa hai thế giới, nửa nước nửa cạn. Mục từ này đi một vòng từ ngọn cây xuống lớp bùn, gặp từng nhóm và xem chúng xoay xở thế nào với nước mặn, bùn thiếu khí và con nước hai lần thay đổi.

Vì sao bùn rừng ngập mặn khó sống mà lại đông đúc

Bùn rừng ngập mặn là một nơi khắc nghiệt. Nước mặn hay lợ, độ mặn đổi theo mùa mưa, mùa khô. Bùn mịn, nén chặt, chỉ vài phân dưới mặt đã gần như hết khí ô-xy, nên có mùi đặc trưng khi bạn giẫm lên. Hai lần mỗi ngày, ở nhiều nơi, nước triều tràn vào rồi rút đi, biến một bãi bùn khô thành vùng nước rồi lại thành bãi bùn.

Vậy mà chính ở đây lại đông đúc. Lý do nằm ở lá cây. Lá đước, lá mắm rụng xuống mỗi ngày, được cua ăn, được vi sinh vật phân huỷ, biến thành một lớp vụn hữu cơ giàu dinh dưỡng. Nước triều mang vụn ấy đi khắp các lạch, nuôi giun, ốc, giáp xác nhỏ, rồi nuôi cá con, tôm con, rồi nuôi chim. Một chiếc lá rụng là điểm khởi đầu của cả một chuỗi thức ăn kéo dài ra tới biển khơi.

Thêm vào đó là những bộ rễ. Rễ chống của đước vòng xuống như chân nhện, rễ thở của mắm và bần nhô lên khỏi bùn như hàng nghìn chiếc bút chì cắm ngược. Chúng làm chậm dòng nước, giữ phù sa, và tạo ra một mê cung mà cá lớn khó lách vào. Với cá con, đó là chỗ trốn tuyệt hảo.

Đi từ ngọn cây xuống lớp bùn

Thử hình dung một lát cắt đứng của rừng ngập mặn lúc triều xuống. Mỗi tầng có những cư dân riêng:

  • Ngọn và tán lá: chim cò, diệc làm tổ thành đàn; chim bói cá đậu chờ cá; côn trùng, nhện giăng tơ. Ở một số khu rừng còn có khỉ, dơi và rắn sống trên cây.
  • Thân và cành thấp: ốc leo cây bám thành chùm, leo lên cao khi nước dâng và bò xuống khi nước rút; một số loài cua leo cây ăn lá.
  • Bộ rễ: hàu, con hà bám chặt vào rễ, lọc nước khi nước triều phủ tới; cá con, tôm con trú giữa các nhánh rễ lúc nước lên.
  • Mặt bùn: cá thòi lòi nhảy và bò, cua còng vẫy càng, ba khía kéo lá về hang, ốc bò để lại vệt ngoằn ngoèo.
  • Trong lòng bùn: hang cua, hang tôm, hang giun chằng chịt như ống thông khí, đưa ô-xy xuống những lớp bùn sâu hơn.
  • Lạch nước: cá đối, cá bống, tôm, cua bơi theo con nước; lúc triều cường cá từ biển vào kiếm ăn, lúc nước ròng lại rút ra.

Những cái hang tưởng nhỏ nhặt lại rất quan trọng. Các nhà sinh học xem cua và các loài đào hang là những kỹ sư của rừng ngập mặn: hang của chúng giúp khí và nước thấm sâu vào bùn, nhờ đó rễ cây thở dễ hơn và bùn bớt độc. Một khu rừng ít cua thường là một khu rừng kém khoẻ.

Cá thòi lòi: con cá đi bộ trên bùn

Cá thòi lòi là cư dân dễ nhận ra nhất. Thân dài, đầu to, hai mắt lồi lên trên đỉnh đầu như kính tiềm vọng, nhìn quanh khi thân vẫn nằm trên mặt bùn. Chúng dùng hai vây ngực khoẻ như đôi nạng để chống và bò, quẫy đuôi để nhảy những bước dài. Nhiều người thấy lần đầu không tin đó là cá.

Làm sao một con cá sống được ngoài nước? Cá thòi lòi ngậm một ngụm nước trong khoang mang để mang luôn ẩm, đồng thời hấp thu ô-xy qua da và niêm mạc miệng, miễn là da còn ướt. Thỉnh thoảng bạn sẽ thấy chúng lăn mình xuống vũng nước hay chớp mắt bằng cách thụt mắt vào hốc, cách để giữ mắt khỏi khô.

Mùa sinh sản, con đực đào hang trong bùn, rồi nhảy vọt lên khoe vây lưng sặc sỡ để mời con cái. Ở một số loài, con đực còn ngậm không khí mang xuống hang, giữ cho trứng có đủ ô-xy trong lòng bùn thiếu khí. Đó là một lời nhắc rằng việc sống trên cạn không phải chỉ dành cho ếch nhái hay bò sát; ở rừng ngập mặn, có những con cá cũng đã bước một chân lên bờ.

Cua còng, ba khía và ốc: những người dọn dẹp

Lúc triều rút, mặt bùn có thể lấm tấm hàng trăm con cua còng. Con đực có một càng to quá khổ, đôi khi nặng gần bằng nửa thân, sơn màu nổi bật. Chúng giơ càng lên hạ xuống đều đặn như đang vẫy chào, thật ra là để giữ lãnh thổ và thu hút con cái. Càng to vô dụng trong việc ăn, nên con đực chỉ xúc bùn bằng càng nhỏ, lọc lấy tảo và vụn hữu cơ, nhả lại những viên bùn tròn nhỏ.

Ba khía và các loài cua họ hàng thì kéo lá cây rụng vào hang, để lá ngấu bớt rồi ăn dần. Nhờ chúng, một phần lớn lá rụng không trôi mất ra biển mà được giữ lại, xé nhỏ, trộn vào bùn. Nếu tưởng tượng rừng ngập mặn là một nhà máy, cua là công nhân khâu tái chế.

Ốc thì có loài bám rễ, có loài bò trên bùn, có loài leo cây theo con nước. Ốc leo cây chọn đúng độ cao trên thân để không bị nước ngập quá lâu mà cũng không phơi nắng quá khô. Nhìn những chùm ốc treo ở cùng một độ cao trên thân cây, đôi khi bạn có thể đoán mực nước triều cao nhất ở đó.

Vườn ươm của biển và những hiểu lầm

Nhiều loài cá, tôm, cua mà người đi biển quen thấy ngoài khơi đã trải qua tuổi thơ trong rừng ngập mặn hoặc các lạch nước lợ ven rừng. Ấu trùng được dòng nước đưa vào, lớn lên giữa mê cung rễ, nơi có nhiều thức ăn và ít kẻ săn mồi lớn, rồi khi đủ sức mới bơi ra biển. Vì vậy rừng ngập mặn thường được ví là vườn ươm của biển, và ở nhiều nơi, rạn san hô và thảm cỏ biển gần đó cũng nhận cá từ vườn ươm ấy.

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi rừng ngập mặn như một bãi lầy hôi, vô dụng, chỉ nên san lấp. Mùi ấy chính là dấu hiệu bùn đang phân huỷ lá cây, một khâu của chuỗi thức ăn. Hiểu lầm thứ hai là trồng thật nhiều cây là đủ: rừng khoẻ cần đúng loài, đúng chỗ, đúng chế độ nước triều, và cần cả cư dân như cua để bùn thở được.

Việt Nam có những khu rừng ngập mặn nổi tiếng như Cần Giờ ở cửa ngõ Thành phố Hồ Chí Minh và Mũi Cà Mau ở cực Nam, cả hai đều được công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Ngoài ra còn nhiều dải rừng ở vịnh Bắc Bộ và dọc các cửa sông miền Trung, miền Tây.

Khi nước triều lên: một khu rừng khác hẳn

Lúc triều rút, rừng ngập mặn là sân khấu của cua và cá thòi lòi. Khi nước triều lên, cùng một chỗ ấy biến thành một khu rừng dưới nước. Cua còng chui vào hang, bịt cửa bằng một nút bùn để giữ một túi khí bên trong. Cá thòi lòi rút về hang hoặc bám ở mép nước. Ốc leo lên cao hơn trên thân cây. Trong khi đó, những con cá con, tôm con từ các lạch tràn vào giữa rễ, rỉa thức ăn trên rễ và bùn mới ngập.

Hàu và con hà bám trên rễ, suốt lúc phơi khô đóng chặt vỏ, giờ mới mở ra lọc nước. Một con hàu lọc được một lượng nước đáng kể mỗi ngày, giữ lại vụn hữu cơ và tảo, góp phần làm trong nước ven rừng. Những bãi hàu dày đặc trên rễ giống như những tấm lọc sống gắn dọc bờ.

Theo sau đàn cá con là cá lớn hơn từ biển vào săn mồi ở mép rừng, và theo sau nữa là chim: cò, diệc đứng ở chỗ nước nông chờ cá, chim bói cá lao từ cành xuống. Mỗi con nước là một đợt di cư nhỏ của cả khu rừng, ngày nào cũng lặp lại hai lần ở nhiều nơi. Người nghiên cứu rừng ngập mặn vì thế luôn phải ghi giờ triều cạnh mọi quan sát: cùng một bãi, hai giờ khác nhau, có thể như hai hệ sinh thái riêng.

Ngắm cư dân rừng ngập mặn đúng cách

Hai mẹ con đứng trên một cây cầu gỗ xuyên rừng lúc nước vừa rút. Mặt bùn ban đầu trông trống trơn. Đứng im một lúc, đứa bé reo khẽ: hàng chục con cua còng đang vẫy càng đỏ, một con cá thòi lòi nhảy vọt qua vũng nước, rồi một con cò trắng hạ cánh giữa đám rễ. Chỉ cần đứng yên, khu rừng tự mở ra.

Cách tốt nhất để ngắm là đi trên lối đi và cầu gỗ đã làm sẵn, đúng giờ triều rút, mang ống nhòm nếu có. Đừng tự lội vào bãi bùn: bùn rừng ngập mặn có thể lún sâu, lẫn vỏ hàu sắc và rễ nhọn, nước triều lên nhanh hơn ta tưởng. Trẻ em luôn đi cạnh người lớn. Nếu có người gặp nạn dưới nước hay bị thương nặng, gọi 115 và làm theo người có chuyên môn.

Không bắt cua, cá thòi lòi hay ốc làm kỷ niệm, không bẻ cành, nhổ trụ mầm, không xả rác vì rễ cây giữ rác rất lâu. Ngắm từ xa, đi nhẹ, nói nhỏ: cá thòi lòi và cua còng rất nhạy với rung động, chỉ một bước chân mạnh là cả bãi bùn trống trơn trong tích tắc.

Câu hỏi thường gặp

Cá thòi lòi có phải là cá thật không?

Có. Cá thòi lòi là cá thật, có mang và vây, nhưng thích nghi để sống nhiều thời gian trên bùn. Chúng giữ nước trong khoang mang và hấp thu ô-xy qua da, miệng khi còn ướt, dùng vây ngực để bò và đuôi để nhảy.

Vì sao cua còng có một càng to một càng nhỏ?

Chỉ con đực có một càng to quá khổ, dùng để vẫy giữ lãnh thổ và thu hút con cái. Càng nhỏ mới là càng dùng để xúc bùn, lọc lấy tảo và vụn hữu cơ. Con cái có hai càng nhỏ, nên ăn được bằng cả hai.

Vì sao rừng ngập mặn được gọi là vườn ươm của biển?

Vì nhiều loài cá, tôm, cua sống giai đoạn còn nhỏ giữa rễ cây ngập mặn, nơi nhiều thức ăn và ít kẻ săn mồi lớn. Khi đủ lớn chúng mới ra biển, nên rừng ngập mặn khoẻ giúp nuôi nguồn sinh vật ở cả vùng biển gần đó.

Bùn rừng ngập mặn có mùi khó chịu là do ô nhiễm phải không?

Không hẳn. Mùi đặc trưng thường do bùn thiếu ô-xy đang phân huỷ lá cây và vụn hữu cơ, một quá trình tự nhiên của rừng. Tuy vậy, rác và nước thải cũng có thể làm bùn hôi hơn, nên cần phân biệt bằng quan sát thêm.

Đi ngắm rừng ngập mặn cần chú ý gì để an toàn?

Nên đi trên cầu gỗ, lối đi có sẵn, xem trước giờ nước triều và không tự lội vào bãi bùn vì bùn có thể lún sâu, có vỏ hàu sắc. Trẻ em luôn đi cạnh người lớn; có người gặp nạn thì gọi 115.

Ở Việt Nam có thể xem rừng ngập mặn ở đâu?

Hai nơi nổi tiếng là Cần Giờ thuộc Thành phố Hồ Chí Minh và Mũi Cà Mau ở cực Nam, cả hai đều là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Ngoài ra còn nhiều dải rừng ngập mặn ở vịnh Bắc Bộ và các cửa sông miền Trung, miền Tây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138