ChieuSau.comChiều Sâu
Hiện tượng kỳ thú của biển

Sóng thần là gì: vì sao một trận động đất dưới đáy biển dựng nên bức tường nước

Sóng thần là cả cột nước biển bị đáy biển đột ngột đẩy lên, lan đi nhanh như máy bay. Vì sao nó khác sóng thường, dấu hiệu tự nhiên và vì sao phải nghe cảnh báo.

Calm open ocean at dawn seen from the deck of a research vessel, a long low gentle swell passing almost unnoticed, soft pink sky, wide shot with distant horizon

Sóng thần là khi cả một cột nước biển, từ đáy lên tới mặt, bị đẩy lệch đột ngột rồi lan ra thành những con sóng cực dài. Hình dung một chậu nước lớn: nếu bạn khẽ thổi lên mặt, chỉ có gợn lăn tăn; nhưng nếu bạn đột ngột nâng đáy chậu lên một chút, toàn bộ nước trong chậu dồn đi thành một khối. Sóng gió là kiểu thổi trên mặt, còn sóng thần là kiểu nâng cả đáy — vì vậy năng lượng của nó lớn hơn rất nhiều, và nó không vỡ rồi tan như sóng thường.

Phần lớn sóng thần do động đất mạnh dưới đáy biển gây ra, một số do núi lửa, sạt lở đất dưới nước hoặc đất đá trên cao đổ xuống vịnh. Mục từ này kể lại "cuộc đời" của một con sóng thần từ lúc đáy biển rung chuyển tới khi nước tràn lên bờ, giải thích vì sao ngoài khơi tàu thuyền gần như không nhận ra nó, những dấu hiệu tự nhiên cần biết, và vì sao mọi người cần nghe theo cảnh báo chính thức chứ không tự đoán.

Khoảnh khắc đầu tiên: đáy biển giật mạnh

Vỏ Trái Đất được ghép từ nhiều mảng lớn, trôi chậm vài centimet mỗi năm, cỡ tốc độ móng tay mọc. Ở một số nơi, một mảng trượt chui xuống dưới mảng kia, gọi là đới hút chìm. Hai mảng không trượt êm mà bị kẹt, tích tụ sức căng qua hàng chục, hàng trăm năm, như một chiếc thước nhựa bị uốn cong dần.

Rồi đến một lúc chỗ kẹt bung ra. Mép mảng trên bật lên trong vòng vài phút, có khi nâng một dải đáy biển dài hàng trăm cây số lên vài mét. Toàn bộ khối nước phía trên bị đẩy lên theo, tạo thành một gò nước rộng mênh mông trên mặt biển. Trọng lực kéo gò nước ấy hạ xuống, và năng lượng lan ra mọi phía thành những con sóng.

Không phải trận động đất nào dưới biển cũng gây sóng thần. Nó cần đủ mạnh, đủ nông, và quan trọng là đáy biển phải bị đẩy lên hoặc sụt xuống theo chiều đứng. Các đứt gãy trượt ngang thường ít gây sóng thần lớn. Đó là một trong những lý do các trung tâm cảnh báo phải phân tích rất nhanh sau mỗi trận động đất.

Ngoài động đất, một khối đất đá khổng lồ sạt xuống đáy biển, một ngọn núi lửa trên đảo đổ sập hay phun trào dữ dội cũng có thể đẩy nước đi đột ngột. Những sóng thần loại này thường khó cảnh báo trước hơn, vì không đi kèm một trận động đất mạnh để máy đo bắt được ngay.

Sóng thần khác sóng gió thế nào

Cùng mang tên sóng nhưng hai thứ khác nhau gần như mọi mặt. Bảng so sánh giúp hình dung vì sao sóng thần nguy hiểm theo cách riêng:

Đặc điểmSóng do gióSóng thần
Nguồn gốcGió thổi trên mặt biểnĐáy biển bị đẩy lệch đột ngột: động đất, sạt lở, núi lửa
Phần nước chuyển độngChủ yếu lớp nước gần mặtToàn bộ cột nước từ đáy lên mặt
Khoảng cách giữa hai đỉnh sóngVài mét đến vài trăm métCó thể tới hàng trăm cây số
Khoảng thời gian giữa hai con sóngVài giây đến khoảng hai mươi giâyCó thể nhiều phút đến hàng giờ
Tốc độ ngoài khơi sâuVài chục cây số mỗi giờNhanh ngang máy bay phản lực
Khi vào bờVỡ ra rồi rút về trong vài giâyNhư một mực nước dâng liên tục, tràn sâu vào đất liền nhiều phút

Chính điểm cuối là điều đáng sợ nhất: sóng thần không phải một con sóng cuộn đẹp như trong ảnh lướt sóng, mà thường giống một dòng lũ biển dâng mãi không dừng, cuốn theo mọi thứ trên đường đi.

Băng qua đại dương mà gần như vô hình

Ngoài khơi sâu hàng nghìn mét, con sóng thần có thể chỉ cao vài chục centimet tới khoảng một mét, nhưng dài hàng trăm cây số. Mặt nước nâng lên chậm rãi trong nhiều phút rồi hạ xuống, nhẹ nhàng tới mức con tàu đi trên đó hầu như không cảm thấy gì. Có những câu chuyện ngư dân ngoài khơi về đến bến mới biết làng mình vừa bị sóng thần tàn phá.

Tốc độ của sóng thần phụ thuộc vào độ sâu: nước càng sâu, sóng chạy càng nhanh. Ở giữa đại dương, nó có thể đi nhanh ngang máy bay chở khách, băng qua cả một đại dương trong chưa đầy một ngày. Nhờ biết độ sâu đáy biển, các nhà khoa học tính trước được giờ sóng tới từng bờ biển, và đó là cơ sở để phát cảnh báo cho những nơi ở xa tâm động đất.

Trên đường đi, sóng thần mất rất ít năng lượng, vì nó quá dài và toàn bộ cột nước cùng chuyển động. Vì vậy một trận động đất ở bên này đại dương có thể gây thiệt hại ở bờ bên kia, cách hàng chục nghìn cây số.

Khi chạm tới vùng nước nông

Đến gần bờ, đáy biển nông dần. Phần đầu con sóng chậm lại, phần sau vẫn lao tới, nước dồn lên như đoàn người đang chạy bỗng gặp cửa hẹp. Con sóng thấp ngoài khơi ngắn lại và cao vọt lên, có khi thành một bức tường nước, có khi như mực nước dâng nhanh không ngừng.

Nhiều khi, trước khi sóng tới, biển lại rút ra xa bất thường, để lộ đáy cát, rạn đá, cá mắc cạn giãy giụa. Đó là khi phần hõm của sóng đến trước phần đỉnh. Cảnh tượng lạ lùng ấy từng khiến người ta tò mò đi ra nhặt cá, ngắm đáy biển — và đó là điều nguy hiểm nhất có thể làm.

Sóng thần đến thành nhiều đợt, cách nhau có khi hàng chục phút tới cả giờ. Con sóng đầu tiên thường không phải con lớn nhất. Nước có thể rút đi tưởng đã yên rồi lại dâng lên mạnh hơn. Hình dạng vịnh, cửa sông và đáy biển có thể dồn sóng cao hơn ở một số nơi, nên hai làng cạnh nhau có thể chịu mức nước rất khác nhau.

Bờ biển sau một lời cảnh báo

Chiều hôm ấy, loa phát thanh của xã vang lên giọng đọc chậm và rõ: một trận động đất mạnh vừa xảy ra ngoài khơi xa, cơ quan chức năng đề nghị người dân vùng ven biển di chuyển lên vùng cao. Một người bán hàng trên bãi gấp vội tấm bạt, dắt hai đứa nhỏ đi theo dòng người lên con dốc sau làng. Không ai quay lại nhìn biển. Biển vẫn phẳng lặng như mọi chiều. Mấy tiếng sau, loa lại vang lên: cảnh báo được gỡ bỏ, mọi người có thể về nhà. Không có con sóng nào đáng kể, và cũng không ai thấy tiếc buổi chiều đã bỏ đi.

Cảnh ấy có thể lặp lại nhiều lần mà không có sóng thần thật. Đó không phải là cảnh báo "sai", mà là cách hệ thống an toàn phải vận hành: trong những phút đầu, chưa ai biết chắc trận động đất có nâng đáy biển lên hay không, nên thà sơ tán thừa còn hơn chậm một lần.

Việt Nam có hệ thống theo dõi động đất và cảnh báo sóng thần do cơ quan chuyên môn nhà nước vận hành, phối hợp với các trung tâm cảnh báo trong khu vực. Các nhà khoa học vẫn theo dõi những đới đứt gãy trong khu vực Biển Đông và xung quanh. Thông tin chính thức luôn được phát qua truyền hình, phát thanh, loa địa phương và tin nhắn cảnh báo.

Hiểu lầm và nguyên tắc cần nhớ

Những điều dưới đây là kiến thức nền, không thay cho hướng dẫn của chính quyền địa phương — khi có cảnh báo, hãy làm theo cảnh báo:

  • Hiểu lầm: "sóng thần là thuỷ triều lớn". Sóng thần không liên quan đến Mặt Trăng; tên gọi "sóng thuỷ triều" trong tiếng Anh cũ gây nhầm lẫn.
  • Hiểu lầm: "chỉ có một con sóng". Sóng thần đến nhiều đợt; đợt sau có thể lớn hơn đợt đầu.
  • Hiểu lầm: "nước rút là sóng đã qua". Biển rút xa bất thường thường là dấu hiệu sóng sắp tới.
  • Nguyên tắc: ở ven biển mà cảm thấy động đất mạnh, đứng không vững, hoặc thấy biển rút xa bất thường, nghe tiếng gầm lạ từ phía biển, hãy rời bãi biển lên vùng cao hoặc vào sâu trong đất liền ngay, không chờ thông báo.
  • Nguyên tắc: khi có cảnh báo chính thức, đi ngay theo hướng dẫn, không ra bãi xem sóng, không quay lại nhà lấy đồ khi chưa được phép.
  • Nguyên tắc: chỉ quay về khi cơ quan chức năng thông báo đã an toàn; có người bị thương hay gặp nạn thì gọi 115, 112 và làm theo lực lượng cứu hộ.

Tin đồn về sóng thần lan rất nhanh trên mạng xã hội. Đừng chia sẻ dự đoán không rõ nguồn; chỉ tin và truyền đi thông tin từ cơ quan khí tượng, động đất và chính quyền.

Thiên nhiên cũng có bức tường chắn

Sau các trận sóng thần lớn ở Ấn Độ Dương cuối năm 2004 và ở Nhật Bản năm 2011, các nhà khoa học đi khảo sát bờ biển và thấy một điều đáng chú ý: ở nhiều nơi, những dải rừng ngập mặn, rừng ven biển, cồn cát tự nhiên và rạn san hô khoẻ mạnh đã làm yếu bớt sức nước và làm chậm dòng nước tràn vào, dù không thể chặn được những con sóng lớn nhất.

Điều đó không có nghĩa rừng cây thay được việc sơ tán. Nhưng nó cho thấy giữ gìn rừng ngập mặn, cồn cát và rạn san hô ven bờ là một phần của việc giữ an toàn cho làng xóm ven biển, trước sóng thần cũng như trước bão và nước dâng hằng năm.

Các trận sóng thần ấy cũng thúc đẩy nhiều nước xây dựng mạng lưới phao đo áp suất đáy biển, trạm đo mực nước và quy trình cảnh báo nhanh hơn. Ngày nay, những thiết bị nằm sâu dưới đáy đại dương có thể nhận ra sự thay đổi rất nhỏ của mực nước phía trên và gửi tín hiệu về đất liền chỉ sau vài phút.

Câu hỏi thường gặp

Sóng thần là gì nói ngắn gọn?

Sóng thần là chuỗi những con sóng rất dài sinh ra khi một khối nước biển lớn bị đẩy lệch đột ngột, thường do động đất mạnh dưới đáy biển, đôi khi do sạt lở hay núi lửa. Khi vào bờ, nó dâng thành mực nước cao tràn sâu vào đất liền.

Vì sao ngoài khơi tàu không cảm nhận được sóng thần?

Ngoài khơi sâu, sóng thần chỉ cao chừng một mét hoặc thấp hơn nhưng dài hàng trăm cây số, mặt nước nâng lên hạ xuống rất chậm. Con tàu nằm trên đó gần như không thấy gì khác thường. Sóng chỉ dựng cao khi vào vùng nước nông gần bờ.

Dấu hiệu tự nhiên nào báo sóng thần có thể đến?

Ở ven biển, nếu cảm thấy động đất mạnh, thấy biển rút xa bất thường để lộ đáy, hoặc nghe tiếng gầm lạ từ phía biển, hãy rời bãi biển lên vùng cao ngay, không chờ thông báo. Sau đó theo dõi và làm theo cảnh báo chính thức.

Việt Nam có nguy cơ sóng thần không?

Nguy cơ được các nhà khoa học đánh giá là có nhưng không cao như một số nước nằm sát các đới hút chìm lớn. Việt Nam có hệ thống theo dõi động đất và cảnh báo sóng thần do cơ quan chuyên môn vận hành; người dân ven biển cần nghe theo thông báo chính thức.

Sóng thần có phải là thuỷ triều lớn không?

Không. Thuỷ triều do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời, diễn ra đều đặn và dự đoán được. Sóng thần do đáy biển bị đẩy lệch đột ngột, không liên quan gì tới Mặt Trăng. Cái tên cũ trong tiếng Anh gây ra hiểu lầm này.

Sau con sóng đầu tiên có an toàn chưa?

Chưa. Sóng thần thường đến nhiều đợt, cách nhau hàng chục phút tới hàng giờ, và đợt sau có thể lớn hơn đợt đầu. Chỉ quay về khi cơ quan chức năng thông báo đã an toàn, kể cả khi biển trông đã yên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138