Người đầu tiên xuống tới đáy rãnh Mariana, nơi sâu nhất mà ta biết của đại dương, không hề đi tàu ngầm. Họ ngồi co gối trong một khối cầu thép đường kính chỉ hơn hai mét, treo bên dưới một chiếc phao khổng lồ chứa xăng, và chìm thẳng xuống như một cái thang máy không dây cáp. Tàu ngầm quân sự quen thuộc chỉ lặn được vài trăm mét; đáy rãnh Mariana sâu khoảng 11 km.
Khác biệt ấy không phải chuyện chữ nghĩa. Muốn sống sót ở nơi áp suất lớn hơn mặt biển hơn một nghìn lần, con người phải bỏ đi gần như mọi thứ một tàu ngầm có: tốc độ, chỗ ngồi rộng, khả năng chạy xa. Mục từ này giải thích tàu lặn sâu khác tàu ngầm thế nào và kể lại những chuyến đi xuống đáy sâu nhất hành tinh mà khoa học đã ghi nhận chắc chắn.
Tàu ngầm và tàu lặn sâu: hai cỗ máy, hai mục đích
Người ta hay gọi chung là "tàu ngầm", nhưng giới khoa học tách rõ hai loại:
| Điểm so sánh | Tàu ngầm quân sự | Tàu lặn sâu khoa học |
|---|---|---|
| Kích thước | Dài như một toà nhà nằm ngang, chở cả thuỷ thủ đoàn | Nhỏ, buồng người ngồi chỉ đủ một tới ba người |
| Độ sâu làm việc | Vài trăm mét | Hàng nghìn mét, có loại xuống tới đáy rãnh sâu nhất |
| Thời gian ở dưới nước | Hàng tuần, hàng tháng | Thường chỉ vài giờ tới khoảng một ngày |
| Cách đi | Tự chạy xa hàng nghìn cây số | Được tàu mẹ chở tới điểm lặn, lặn thẳng xuống rồi nổi lên |
| Thân chịu áp | Ống thép dài | Khối cầu dày bằng thép hoặc titan |
| Mục đích | Tuần tra, quốc phòng | Quan sát, chụp ảnh, lấy mẫu đáy biển |
Hiểu bảng này thì hiểu luôn vì sao thân tàu lặn sâu gần như luôn có hình cầu: hình cầu chia đều sức ép ra mọi phía, không có cạnh hay mặt phẳng nào phải gánh nhiều hơn chỗ khác.
Áp suất ở đáy rãnh nặng tới mức nào
Đứng trên bãi biển, bạn đang chịu sức nặng của cả bầu khí quyển phía trên mà không cảm thấy gì. Dưới nước, cứ xuống khoảng mười mét lại cộng thêm một phần nặng như thế. Ở đáy rãnh Mariana, chồng nước phía trên dày khoảng 11 km, nên áp suất vượt hơn một nghìn lần áp suất trên mặt biển.
Một hình dung hay được dùng: ở đó, mỗi đầu ngón tay của bạn phải đỡ sức nặng cỡ một chiếc ô tô con. Một quả bóng bàn rỗng thả xuống sẽ bẹp dúm từ lâu trước khi tới đáy. Còn thân tàu lặn, dù làm bằng kim loại dày, cũng bị ép co lại một chút khi xuống sâu, rồi giãn ra như cũ khi trở về mặt nước.
Để so độ sâu, nếu nhấc ngọn núi cao nhất thế giới đặt vào đáy rãnh Mariana, đỉnh núi vẫn còn nằm dưới mặt biển hơn hai cây số. Rãnh này nằm ở tây Thái Bình Dương, là chỗ một mảng vỏ Trái Đất trượt chui xuống dưới mảng khác; điểm sâu nhất của nó thường được gọi là vực Challenger, theo tên những con tàu khảo sát mang tên Challenger từng đo sâu ở đây.
Năm 1960: chiếc tàu treo dưới phao xăng
Năm 1960, hai người là Jacques Piccard và Don Walsh xuống tới đáy vực Challenger trên tàu lặn Trieste. Trieste thuộc loại người ta gọi là tàu lặn tầng sâu, hoạt động theo nguyên lý của khí cầu: thay vì một túi khí nhẹ hơn không khí, nó có một cái phao rất lớn chứa xăng, chất lỏng nhẹ hơn nước và gần như không bị nén lại dưới áp suất. Phao giữ cho cả con tàu nổi, còn những bồn chứa bi sắt làm nó chìm.
Muốn lặn, người ta để tàu nặng hơn nước một chút và nó chìm từ từ suốt nhiều giờ. Muốn nổi, hai người bên trong thả bớt bi sắt xuống đáy biển, tàu nhẹ đi và dâng lên. Buồng người ngồi là một khối cầu thép dày treo bên dưới phao, chật tới mức hai người đàn ông phải ngồi sát nhau suốt chuyến.
Ở dưới đáy, họ chỉ ở lại một khoảng thời gian ngắn, và lớp bùn mịn bị tàu khuấy lên làm mờ gần hết tầm nhìn. Nhưng điều chuyến đi chứng minh mới quan trọng: con người có thể đưa một cỗ máy kín tới đáy sâu nhất của đại dương và trở về. Sau chuyến đi ấy, suốt hơn nửa thế kỷ không có ai xuống lại đáy vực Challenger.
Một chuyến lặn xuống vực sâu, nhìn từ trong buồng cầu
Hãy hình dung bạn là người quan sát trên một tàu lặn sâu thời nay. Cửa sập đóng lại phía trên đầu, tiếng sóng tắt hẳn. Qua ô kính tròn dày cỡ bàn tay, màu nước đổi từ xanh lơ sang xanh thẫm, rồi tím than, rồi đen kịt chỉ sau một lúc ngắn. Phi công tắt đèn ngoài để tiết kiệm điện, và bóng tối bỗng lấm tấm những đốm sáng xanh nhạt: sinh vật phù du phát sáng bị thân tàu chạm phải. Hơi lạnh từ vách cầu kim loại thấm dần vào lưng. Mấy giờ sau, đèn bật lên, một mặt bùn màu kem phẳng lặng hiện ra, một con hải sâm trong mờ chậm rãi bò ngang qua vùng sáng.
Những chuyến lặn thật ở đáy sâu thường giống cảnh trên hơn là cảnh trong phim: chậm, lạnh, yên tĩnh và rất nhiều thời gian chỉ để đi xuống, đi lên. Phần lớn công việc là nhìn, ghi hình, gắp vài mẫu đá hay bùn bằng cánh tay máy, rồi cân nhắc lượng điện, lượng khí còn lại để quay về đúng giờ.
Không khí trong buồng cầu được giữ ở áp suất gần như trên mặt đất, nên người bên trong không phải giảm áp khi lên như thợ lặn. Họ được bảo vệ hoàn toàn bằng lớp vỏ cầu, đổi lại phải chấp nhận chật chội và hoàn toàn phụ thuộc vào cỗ máy.
Sau năm 1960: một mình xuống đáy và những tàu lặn đi lại được nhiều lần
Năm 2012, đạo diễn James Cameron xuống tới vực Challenger một mình trên một tàu lặn thiết kế riêng, dáng thẳng đứng như một quả ngư lôi để chìm nhanh hơn. Ông mang theo máy quay và dụng cụ lấy mẫu, mở ra giai đoạn những chuyến lặn đáy rãnh có ghi hình chất lượng cao.
Từ cuối thập niên 2010, đã có tàu lặn được chế tạo để lặn đi lặn lại nhiều lần xuống những đáy sâu nhất, kể cả đáy sâu nhất của từng đại dương, thay vì chỉ một chuyến kỷ lục. Điều này đổi hẳn ý nghĩa của các chuyến xuống vực: chúng không còn là màn thử thách một lần, mà trở thành công cụ để nhà khoa học quay lại cùng một nơi, quan sát và so sánh.
Song song với đó, tàu lặn có người lái làm việc ở độ sâu vài nghìn mét đã có mặt từ thập niên 1960 và thực hiện hàng nghìn chuyến lặn. Những tàu như vậy đã đưa các nhà khoa học tới thăm xác tàu đắm nổi tiếng, tới các miệng phun nước nóng dưới đáy biển và nhiều vùng núi ngầm. Kỷ lục độ sâu gây chú ý, nhưng phần lớn hiểu biết của ta về đáy biển đến từ những chuyến lặn bình thường, lặp đi lặp lại ấy.
Những gì các chuyến xuống vực đã mang về
Mỗi chuyến lặn tới đáy rãnh sâu đều phải trả lời câu hỏi: đi xuống đó để làm gì. Những thứ khoa học thu được thường giản dị hơn người ta tưởng, nhưng rất quý:
- Bằng chứng có sự sống. Ngay từ những chuyến đầu, người ta đã muốn biết đáy sâu nhất có sinh vật hay không. Câu trả lời là có: những con giáp xác nhỏ giống tôm bơi quanh mồi, cùng vô số vi sinh vật sống trong bùn.
- Hình ảnh đáy rãnh. Máy quay chịu áp cho thấy đáy rãnh không phải hố đá lởm chởm mà thường là lớp bùn mịn, có chỗ dốc đứng, có chỗ phẳng lặng như sân phơi.
- Mẫu bùn và nước. Từ vài nắm bùn, các phòng thí nghiệm tìm ra vi sinh vật lạ, đo được hoá chất và cả những mảnh nhựa nhỏ đã trôi xuống tận nơi sâu nhất.
- Số đo độ sâu chính xác hơn. Mỗi chuyến lặn kèm theo đo đạc bằng sóng âm, giúp vẽ lại hình dạng vực sâu chi tiết hơn những lần trước.
Chi tiết về mảnh nhựa ở đáy rãnh từng gây xôn xao, vì nó cho thấy rác của con người đã tới những nơi mà rất ít người từng đặt chân. Một chiếc túi ni-lông chìm xuống đó không cần ai lái tàu, chỉ cần thời gian và dòng nước.
Cũng cần nói rõ: đến nay chỉ một số ít người từng xuống tới đáy vực Challenger, và mỗi chuyến đều là công sức của cả một đội ngũ kỹ sư, thuỷ thủ, nhà khoa học trên tàu mẹ. Người ngồi trong buồng cầu chỉ là phần nhìn thấy được của cả một chuỗi công việc dài.
Vì sao lặn sâu vẫn khó, dù đã có công nghệ
Mọi chỗ hở đều là điểm yếu. Ô cửa sổ, chỗ dây điện xuyên qua vỏ, nắp cửa sập đều phải chịu áp suất khủng khiếp. Chỉ một vết nứt nhỏ ở độ sâu lớn cũng nguy hiểm, nên mỗi chi tiết đều được thử áp suất kỹ lưỡng trước khi lắp lên tàu.
Sóng vô tuyến không đi xuyên nước. Dưới biển sâu, tàu lặn liên lạc với tàu mẹ bằng sóng âm, chậm và chập chờn. Không có định vị vệ tinh, người lái phải dựa vào sonar và tín hiệu âm thanh để biết mình ở đâu.
Bóng tối và lạnh. Ánh nắng không xuống quá vài trăm mét đầu tiên; ở đáy sâu nước lạnh chỉ vài độ trên điểm đông. Đèn và hệ thống sưởi đều ăn vào lượng pin hữu hạn.
Thời gian tính bằng điện và khí. Mỗi chuyến lặn được lên kế hoạch với dự trữ khí thở và điện dư ra nhiều lần so với dự kiến, phòng khi phải ở lại lâu hơn.
Thời tiết trên mặt biển cũng quyết định. Tàu lặn phải được cần cẩu thả xuống và vớt lên từ boong tàu mẹ. Sóng lớn có thể khiến cả chuyến lặn bị hoãn, dù dưới đáy sâu nước vẫn lặng như tờ. Nhiều đoàn thám hiểm chờ cả tuần chỉ để có vài ngày biển êm.
Câu hỏi thường gặp
Tàu ngầm quân sự có xuống được đáy rãnh Mariana không?
Không. Tàu ngầm quân sự được thiết kế để chạy xa và ở dưới nước lâu ngày, nhưng chỉ lặn được vài trăm mét. Muốn xuống tới đáy rãnh sâu khoảng 11 km phải dùng tàu lặn sâu chuyên dụng với buồng cầu dày chịu áp suất.
Ai là người đầu tiên xuống tới đáy vực Challenger?
Năm 1960, Jacques Piccard và Don Walsh xuống tới đáy vực Challenger trên tàu lặn tầng sâu Trieste. Đến năm 2012, James Cameron xuống một mình. Từ cuối thập niên 2010 thì có tàu lặn xuống đó được nhiều lần.
Vì sao buồng người ngồi của tàu lặn sâu có hình cầu?
Hình cầu chia đều sức ép của nước ra mọi hướng, không có cạnh hay mặt phẳng nào phải gánh nhiều hơn. Vì vậy với cùng một lượng vật liệu, khối cầu chịu được áp suất lớn hơn những hình dạng khác.
Người ngồi trong tàu lặn sâu có bị bệnh giảm áp không?
Không, vì bên trong buồng cầu giữ áp suất gần bằng trên mặt đất. Người trong tàu không hít khí nén như thợ lặn nên không cần giảm áp khi lên. Đổi lại, họ phụ thuộc hoàn toàn vào độ bền của vỏ tàu.
Ở đáy rãnh Mariana có sinh vật sống không?
Có. Các chuyến lặn và máy quay thả xuống đã ghi nhận những loài giáp xác nhỏ giống tôm và nhiều vi sinh vật sống trong bùn ở đáy rãnh. Sự sống hiện diện ở cả nơi sâu nhất mà con người từng tới.
Một chuyến lặn xuống đáy rãnh sâu kéo dài bao lâu?
Thường là nhiều giờ, vì chỉ riêng việc chìm xuống và nổi lên đã mất phần lớn thời gian. Thời gian ở dưới đáy ngắn hơn nhiều và được tính kỹ theo lượng điện, khí thở dự trữ của tàu.