ChieuSau.comChiều Sâu
Thám hiểm đại dương

Tàu nghiên cứu biển: một chuyến khảo sát đại dương diễn ra thế nào trên boong

Một con tàu nghiên cứu biển là phòng thí nghiệm nổi, làm việc ngày đêm. Chuyến khảo sát chuẩn bị ra sao, trên boong có những dụng cụ gì và cuộc sống trên tàu thế nào.

Crew in orange helmets on the deck of a white research vessel lowering a ring of grey water-sampling bottles into the sea with a crane, overcast sky, wide shot

Tàu nghiên cứu biển là một phòng thí nghiệm nổi chạy ngày đêm: trên boong có cần cẩu và tời để thả dụng cụ xuống tận đáy, bên trong có phòng thí nghiệm ướt cho bùn, nước, sinh vật, và phòng khô cho máy tính, kính hiển vi. Một chuyến khảo sát thường kéo dài từ vài ngày tới vài tuần, chia ca suốt hai mươi bốn giờ, vì mỗi giờ thuê tàu ngoài khơi đều quý.

Phần lớn hiểu biết của ta về đại dương, từ nhiệt độ ở tầng sâu tới những loài sinh vật mới, bắt nguồn từ những chuyến đi như vậy. Mục từ này đưa bạn lên một con tàu giả định, đi qua các chặng của một chuyến khảo sát, gọi tên những dụng cụ quen thuộc của nghề, và kể cuộc sống thật của những người làm khoa học giữa biển.

Tàu nghiên cứu khác tàu thường ở chỗ nào

Boong làm việc rộng và trống. Phần đuôi tàu thường để trống như một cái sân, có khung cẩu hình chữ A lớn để thả và kéo dụng cụ nặng qua đuôi tàu, cùng những tời quấn hàng nghìn mét cáp.

Giữ được vị trí giữa biển. Nhiều tàu có hệ thống chân vịt phụ điều khiển bằng máy tính, giữ con tàu đứng yên tại một điểm dù có gió và dòng chảy. Điều này rất quan trọng khi robot đang làm việc dưới đáy, nối với tàu bằng sợi cáp.

Yên tĩnh dưới nước. Tàu được thiết kế để giảm tiếng ồn máy và chân vịt truyền xuống nước, vì tiếng ồn làm nhiễu sonar và làm sinh vật biển bỏ chạy.

Phòng thí nghiệm đủ loại. Phòng ướt có bồn nước biển chảy liên tục để giữ sinh vật sống tạm thời, có tủ đông sâu để bảo quản mẫu. Phòng khô có máy tính xử lý số liệu, kính hiển vi, thiết bị phân tích hoá học nước.

Chở cả nhà khoa học lẫn thuỷ thủ. Ngoài thuỷ thủ đoàn vận hành tàu, trên tàu còn có các nhóm nhà khoa học, kỹ thuật viên, sinh viên thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau, chia nhau từng khung giờ làm việc.

Trước khi rời cảng: nửa năm cho vài tuần trên biển

Một chuyến khảo sát thường được chuẩn bị từ nhiều tháng trước, có khi cả năm. Các nhà khoa học phải viết đề xuất giải thích muốn đo gì, ở đâu, vì sao, rồi chờ được xếp lịch tàu. Họ chọn các trạm đo trên bản đồ, tính thời gian chạy giữa các trạm, dự trù thời tiết xấu.

Khi chuyến đi vào vùng biển của một quốc gia khác, cần xin phép theo luật quốc tế và luật của nước đó, thường kèm điều kiện mời nhà khoa học nước sở tại tham gia và chia sẻ kết quả. Thu mẫu sinh vật cũng cần giấy phép riêng.

Mấy ngày trước khi đi, cả bến cảng nhộn nhịp: thùng dụng cụ, lọ đựng mẫu, hoá chất bảo quản, máy tính, hàng trăm cái nhãn đã in sẵn được chất lên tàu và cố định chắc chắn. Trên biển, mọi thứ không buộc chặt đều sẽ trượt đi khi tàu lắc. Một món dụng cụ nhỏ bị quên ở bờ có thể làm hỏng cả một phần chuyến đi, vì giữa đại dương không có cửa hàng nào để mua lại.

Những dụng cụ quen thuộc trên boong

Mỗi chuyến đi mang theo dụng cụ khác nhau, nhưng những món dưới đây gần như lúc nào cũng có mặt:

Dụng cụTrông như thế nàoDùng để làm gì
Cụm chai lấy nước có cảm biếnMột vòng tròn gồm nhiều ống chai xám dựng đứng quanh một khung kim loạiĐo nhiệt độ, độ mặn, ô-xy theo độ sâu, đóng từng chai lấy nước ở tầng mong muốn
Lưới sinh vật phù duLưới hình phễu dài, mắt rất nhỏ, có cốc hứng ở cuốiThu những sinh vật trôi nổi nhỏ bé trong nước
Ống phóng lấy mẫu bùnỐng kim loại dài, đầu nặng, cắm thẳng xuống đáyLấy một cột bùn đáy biển còn nguyên các lớp theo thời gian
Gầu ngoạm đáyHai nửa gầu khép lại như cái hàmXúc một miếng bùn cát đáy cùng sinh vật sống trong đó
Sonar gắn dưới thân tàuKhông nhìn thấy từ boongĐo độ sâu, vẽ địa hình đáy biển dọc đường tàu đi
Robot lặnKhối máy cỡ chiếc ô tô nhỏ, đèn và máy quay phía trướcQuay phim, quan sát, lấy mẫu chọn lọc dưới đáy

Cột bùn lấy từ đáy biển là món đặc biệt. Bùn lắng xuống đáy rất chậm qua hàng nghìn năm, nên mỗi lớp trong ống là một trang lịch sử: lớp này có vỏ sinh vật nhỏ ưa nước ấm, lớp kia có tro núi lửa. Đọc những lớp ấy, các nhà khoa học dựng lại được khí hậu và đại dương thời xa xưa.

Một ngày trên con tàu khảo sát

Bốn giờ sáng, ca trực mới lên boong trong ánh đèn pha vàng. Gió mát và mặn, mặt biển còn đen thẫm. Cụm chai lấy nước được nhấc khỏi giá, đung đưa trên cần cẩu rồi hạ dần xuống mạn tàu. Trong phòng điều khiển, một người theo dõi màn hình hiện đường cong nhiệt độ đang tụt dần theo độ sâu, đọc to từng tầng cần đóng chai. Hơn một giờ sau, cụm chai lên tới boong, nước nhỏ giọt, và cả nhóm xếp hàng rót nước vào hàng chục chai lọ nhỏ đã dán nhãn sẵn, trong khi phía đông bầu trời bắt đầu ửng hồng.

Trên tàu, công việc không theo ngày và đêm mà theo trạm đo. Tàu tới trạm lúc nào thì ca trực làm lúc đó, có khi giữa trưa nắng gắt, có khi ba giờ sáng. Các nhóm thường chia ca vài giờ làm, vài giờ nghỉ, xoay vòng suốt chuyến.

Giữa các trạm, khi tàu chạy, mọi người tranh thủ xử lý mẫu, ghi chép, sao lưu dữ liệu, ăn uống, ngủ bù. Bữa ăn trên tàu là lúc hiếm hoi mọi người gặp nhau đông đủ, kể cho nhau nghe ca trực vừa rồi thấy gì.

Sống giữa biển: say sóng, kỷ luật và an toàn

Hầu như ai lần đầu lên tàu cũng có lúc say sóng, kể cả những người sau này gắn bó cả đời với biển. Cảm giác buồn nôn, mệt mỏi thường đỡ dần sau vài ngày khi cơ thể quen với nhịp lắc. Ai có vấn đề sức khoẻ hay đang dùng thuốc thì hỏi bác sĩ trước chuyến đi.

Kỷ luật trên tàu rất chặt chẽ, vì giữa đại dương, bệnh viện gần nhất có thể cách nhiều ngày đi tàu. Ngay đầu chuyến, mọi người được hướng dẫn về áo phao, xuồng cứu sinh, tín hiệu báo động và diễn tập theo hiệu lệnh. Khi làm việc trên boong lúc thả dụng cụ, ai cũng đội mũ bảo hộ, mặc áo phao, đi giày bảo hộ và chỉ đứng ở chỗ được phép.

Nước ngọt trên tàu cũng được dùng tiết kiệm, rác được phân loại và cất giữ để mang về bờ, không thả xuống biển. Một con tàu nghiên cứu nghiêm túc cố gắng để lại dấu vết ít nhất có thể trên chính vùng biển mà nó đến để tìm hiểu.

Và trên hết, biển luôn có tiếng nói cuối cùng. Khi sóng gió nổi lên, thuyền trưởng có thể cho dừng mọi việc thả dụng cụ, đổi hướng tàu hay tìm chỗ tránh gió, dù kế hoạch khoa học đang dở dang. Người làm nghề lâu năm đều quen với điều ấy: mất vài ngày đo đạc thì còn bù được, còn an toàn của cả tàu thì không có gì bù nổi.

Khi tàu cập bến, công việc mới thật sự bắt đầu

Ngày tàu trở về cảng, boong tàu lại nhộn nhịp như hôm xuất phát, chỉ khác là thùng hàng giờ chứa đầy mẫu vật. Những thùng đá lạnh, những tủ đông chứa mẫu nước, mẫu bùn, mẫu sinh vật được chuyển gấp về phòng thí nghiệm trên bờ, giữ đúng nhiệt độ suốt đường đi. Ổ cứng chứa hình ảnh, số liệu sonar, số liệu cảm biến được sao làm nhiều bản, cất ở nhiều nơi.

Rồi đến những tháng, những năm phân tích. Mẫu nước được đo hoá chất, mẫu bùn được cắt lớp, mẫu sinh vật được định danh, đọc gen. Số liệu được làm sạch, đối chiếu với những chuyến trước. Kết quả được viết thành bài báo khoa học, gửi cho đồng nghiệp thẩm định trước khi công bố. Nhiều chương trình còn đưa số liệu lên kho dữ liệu chung để các nhóm khác trên thế giới cùng dùng.

Một phần mẫu vật được gửi vào bảo tàng và bộ sưu tập khoa học, để nhiều chục năm sau vẫn có người lấy ra nghiên cứu bằng những công cụ mà hôm nay chưa có. Một chuyến đi vài tuần, vì thế, có thể nuôi công việc của nhiều thế hệ nhà khoa học. Đó là lý do người trong nghề rất cẩn thận với từng chiếc nhãn, từng dòng ghi chép trên tàu.

Hiểu lầm về nghề nghiên cứu trên biển

Người ngoài thường hình dung nghề này theo những cách chưa hẳn đúng:

  • "Nhà hải dương học suốt ngày lặn biển." Phần lớn thời gian của họ là ở phòng thí nghiệm và bàn máy tính trên bờ. Những chuyến đi biển là phần nhỏ, quý giá nhưng không phải tất cả.
  • "Ra khơi là có kết quả ngay." Mẫu thu được trong vài tuần có thể cần nhiều năm để phân tích, so sánh và công bố.
  • "Chỉ nhà sinh vật học mới lên tàu." Trên tàu có nhà vật lý, nhà hoá học, nhà địa chất, kỹ sư, người làm bản đồ, đôi khi có cả giáo viên và người làm truyền thông khoa học đi cùng.
  • "Thời tiết đẹp là chắc chắn làm được việc." Ngay cả khi trời đẹp, một chiếc tời hỏng hay một cụm cảm biến lỗi cũng có thể làm cả nhóm phải đổi kế hoạch. Biết xoay xở là một phần của nghề.

Ở Việt Nam, các viện nghiên cứu biển và trường đại học có ngành hải dương học, sinh học biển cũng tổ chức những chuyến khảo sát dài ngày trên các vùng biển nước ta. Với học sinh mê biển, con đường vào nghề thường bắt đầu từ việc học tốt các môn khoa học tự nhiên, rồi chọn ngành học liên quan tới biển ở bậc đại học.

Câu hỏi thường gặp

Tàu nghiên cứu biển khác tàu đánh cá ở điểm nào?

Tàu nghiên cứu có phòng thí nghiệm, cần cẩu và tời chuyên dụng để thả dụng cụ xuống sâu, sonar đo đáy biển và hệ thống giữ vị trí giữa biển. Mục đích của nó là đo đạc, quan sát và lấy mẫu phục vụ khoa học chứ không đánh bắt cá.

Một chuyến khảo sát biển thường kéo dài bao lâu?

Tuỳ mục tiêu, một chuyến có thể từ vài ngày ở vùng ven bờ tới vài tuần, thậm chí lâu hơn ở vùng đại dương xa. Công việc trên tàu chia ca suốt ngày đêm để tận dụng thời gian ngoài khơi.

Cụm chai lấy nước trên tàu nghiên cứu dùng để làm gì?

Đó là một khung gồm nhiều chai lấy nước gắn với cảm biến. Khi thả xuống, cảm biến đo nhiệt độ, độ mặn, ô-xy theo độ sâu, còn các chai được đóng lại ở từng tầng để mang nước lên phân tích.

Vì sao lấy bùn dưới đáy biển lại có giá trị?

Bùn đáy biển lắng xuống rất chậm qua thời gian, nên mỗi lớp trong cột bùn giữ lại dấu vết của một thời kỳ, như vỏ sinh vật nhỏ hay tro núi lửa. Đọc các lớp ấy giúp dựng lại khí hậu và đại dương thời xa xưa.

Muốn làm nhà nghiên cứu biển cần học gì?

Nên học tốt các môn khoa học tự nhiên như sinh học, hoá học, vật lý, địa lý và toán, rồi theo học các ngành liên quan tới biển như hải dương học, sinh học biển, địa chất biển ở bậc đại học. Kỹ năng bơi và sức khoẻ tốt cũng rất có ích.

Người lần đầu đi tàu có bị say sóng không?

Rất nhiều người bị say sóng ở những ngày đầu, kể cả người làm nghề lâu năm, và thường đỡ dần khi cơ thể quen. Ai có vấn đề sức khoẻ hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138