ChieuSau.comChiều Sâu
Thám hiểm đại dương

Theo dõi đại dương bằng vệ tinh và phao tự trôi: biển được đo mỗi ngày thế nào

Giữa đại dương không người, hàng nghìn phao tự trôi, phao neo và vệ tinh vẫn đo nhiệt độ, độ mặn, độ cao mặt biển mỗi ngày. Chúng làm việc ra sao, để làm gì.

A slim cylindrical ocean float bobbing at the surface of a calm night sea, antenna raised toward a starry sky, faint moonlight on gentle waves, close view at water level

Ngay lúc bạn đọc những dòng này, ở giữa các đại dương có hàng nghìn chiếc phao hình ống đang tự lặn xuống, tự nổi lên, đo nhiệt độ và độ mặn của nước rồi gửi số liệu lên vệ tinh, không cần ai trên tàu. Phía trên cao, các vệ tinh quét qua mặt biển mỗi ngày, đo độ ấm, độ cao và cả màu của nước. Cả hệ thống ấy giống như một mạng lưới trạm khí tượng, chỉ có điều nó đặt giữa biển và chìm dưới nước.

Đây là kiểu thám hiểm ít được kể nhất nhưng cho ra nhiều số liệu nhất về đại dương. Mục từ này giải thích một chiếc phao tự trôi làm việc ra sao, vệ tinh nhìn thấy gì ở biển, những "nhà đo đạc" bất ngờ là chính sinh vật biển, và vì sao những con số đo được mỗi ngày lại liên quan tới cơn bão sắp vào bờ.

Một vòng đời mười ngày của phao tự trôi

Phao tự trôi là một ống kim loại dài cỡ người lớn, bên trong có pin, cảm biến và một túi dầu để điều chỉnh độ nổi. Mỗi vòng làm việc thường kéo dài khoảng mười ngày:

  1. Chìm xuống. Phao bơm dầu từ túi ngoài vào trong thân, thể tích nhỏ lại, nặng hơn nước xung quanh và chìm dần.
  2. Trôi lơ lửng. Ở độ sâu khoảng một nghìn mét, phao cân bằng lại và trôi theo dòng nước suốt nhiều ngày, gần như không tốn điện.
  3. Lặn sâu hơn. Gần hết vòng, phao chìm thêm xuống khoảng hai nghìn mét.
  4. Nổi lên và đo. Phao bơm dầu ra túi ngoài, nhẹ đi và nổi dần lên. Trên đường lên, cảm biến đo liên tục nhiệt độ, độ mặn theo từng độ sâu.
  5. Gửi tin. Lên tới mặt biển, ăng-ten nhô khỏi nước, gửi toàn bộ số liệu và vị trí lên vệ tinh.
  6. Bắt đầu lại. Phao lại chìm xuống, tiếp tục vòng mới, cứ thế trong nhiều năm cho tới khi cạn pin.

Hình dung phao như một chiếc thang máy tự động chạy lên xuống giữa đại dương, mỗi chuyến đi lên lại ghi một "lát cắt" nhiệt độ và độ mặn của khối nước. Hàng nghìn chiếc thang máy như vậy rải khắp các đại dương cho các nhà khoa học một bức tranh gần như liên tục về phần trên của biển, điều mà trước kia chỉ những con tàu nghiên cứu đơn lẻ mới làm được.

Vệ tinh nhìn thấy gì ở biển

Vệ tinh không nhìn xuyên được nước sâu, nhưng mặt biển kể với nó rất nhiều chuyện:

Vệ tinh đoBằng cách nào (nói gọn)Cho biết điều gì
Nhiệt độ mặt biểnĐo bức xạ nhiệt mà mặt nước phát raVùng biển ấm lên bất thường, nơi bão có thể mạnh thêm
Độ cao mặt biểnPhát sóng xuống mặt nước, đo thời gian phản hồiMực nước biển dâng, các xoáy nước lớn, dòng hải lưu
Màu nước biểnĐo ánh sáng phản chiếu ở từng màuNơi tảo nhỏ phát triển mạnh, nơi nước đục vì phù sa
Gió và sóngRa-đa đo độ gồ ghề của mặt biểnHướng gió, độ cao sóng ngoài khơi
Băng biểnNhiều loại cảm biến khác nhauBăng ở vùng cực rộng ra hay thu hẹp theo mùa, theo năm

Màu nước biển là chỉ số dễ hình dung nhất. Nước nhiều tảo nhỏ trôi nổi có sắc xanh lục, nước nghèo dinh dưỡng giữa đại dương lại xanh lam trong vắt. Nhìn từ vệ tinh, những vệt xanh lục nở rộ theo mùa trên biển trông như những cánh đồng đang mùa xuân, và đó thật sự là những đồng cỏ của biển, nơi nuôi cả chuỗi thức ăn phía sau.

Phao neo, phao trôi mặt biển và những trạm đứng yên

Ngoài phao tự lặn, đại dương còn có những phao được neo cố định bằng dây cáp dài xuống tận đáy. Chúng đứng một chỗ hàng năm trời, đo nhiệt độ nước ở nhiều tầng, đo gió, đo mưa ngay trên mặt biển. Ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, một chuỗi phao neo như vậy được duy trì để theo dõi những thay đổi nhiệt độ nước liên quan tới hiện tượng El Nino, vốn ảnh hưởng tới thời tiết ở nhiều nơi trên thế giới.

Lại có những phao nhỏ thả nổi trên mặt biển, trôi tự do theo dòng chảy. Vị trí của chúng được ghi lại qua vệ tinh mỗi ngày, vẽ ra đường đi của các dòng hải lưu trên mặt biển. Từ những vệt đường ấy, các nhà khoa học hiểu được một chiếc lá, một mảnh rác hay một đám ấu trùng cá có thể trôi tới đâu.

Mỗi loại phao giống một kiểu người quan sát khác nhau: phao neo là người canh gác đứng yên một chỗ, phao trôi mặt biển là người đi theo dòng chảy, còn phao tự lặn là người leo lên leo xuống để xem cả chiều sâu. Ghép chúng với vệ tinh, ta có một mạng lưới quan sát nhiều tầng mà không thế hệ nào trước đây có được.

Khi sinh vật biển trở thành nhà đo đạc

Có những vùng biển mà phao và tàu rất khó đến, như vùng nước gần băng ở hai cực vào mùa đông. Các nhà khoa học đã tìm ra một cách khéo léo: gắn những thiết bị đo nhỏ, nhẹ lên lưng một số loài hải cẩu, theo đúng quy trình được phép và có bác sĩ thú y tham gia. Mỗi lần con vật lặn xuống kiếm ăn rồi nổi lên thở, thiết bị ghi lại nhiệt độ, độ mặn theo độ sâu và gửi lên vệ tinh. Thiết bị tự rơi ra khi con vật thay lông hằng năm.

Rùa biển, cá mập, cá voi cũng được gắn thẻ vệ tinh để theo dõi đường di cư. Những đường đi ấy cho thấy những chuyến hành trình dài xuyên đại dương mà trước đây không ai ngờ tới, và chỉ ra những vùng biển cần được bảo vệ vì là nơi chúng kiếm ăn hay sinh sản.

Việc gắn thẻ chỉ do các nhóm nghiên cứu được cấp phép thực hiện, theo quy tắc chặt chẽ để giảm tối đa căng thẳng cho con vật. Người đi biển gặp động vật có gắn thẻ thì giữ khoảng cách, không chạm, không đuổi theo, vì chính sự bình yên của chúng làm cho số liệu có giá trị.

Một đêm, một chiếc phao nổi lên giữa biển

Giữa đại dương, cách đất liền hàng nghìn cây số, đêm không trăng. Một chiếc phao hình ống lặng lẽ trồi lên, ăng-ten nhô khỏi mặt nước đen bóng. Không có ai ở đó để thấy nó. Vài phút sau, những con số về nhiệt độ, độ mặn của hai nghìn mét nước vừa đi qua đã bay lên vệ tinh. Sáng hôm sau, ở một lớp học cách đó nửa vòng Trái Đất, một cô giáo mở tấm hình vẽ đường đi của chiếc phao ấy trên màn chiếu, chỉ cho học sinh thấy nó đã trôi theo dòng hải lưu suốt ba năm qua.

Số liệu từ các phao tự trôi và nhiều hệ thống quan trắc khác thường được chia sẻ rộng rãi cho cộng đồng khoa học, nhiều phần mở cả cho giáo viên và học sinh tìm hiểu. Đó là một trong những điều đẹp của khoa học biển hiện đại: những con số đo ở nơi không ai đến được lại thuộc về tất cả mọi người.

Cũng nhờ vậy mà một học sinh bình thường hôm nay có thể xem biển đang ấm lên ở đâu, dòng nước chảy hướng nào, những điều mà chỉ vài thập kỷ trước, một nhà khoa học phải đi tàu cả tháng mới đo được ở vài điểm.

Những con số mỗi ngày kể gì về một đại dương đang đổi khác

Một con số nhiệt độ đo hôm nay ở giữa biển không nói lên nhiều điều. Nhưng hàng triệu con số đo liên tục qua nhiều năm thì kể được một câu chuyện. Từ đầu thập niên 1990, vệ tinh đo độ cao mặt biển gần như liên tục, cho thấy mực nước biển trung bình toàn cầu đang dâng lên dần. Các phao tự trôi cho thấy lớp nước phía trên của đại dương đang tích thêm nhiệt, không chỉ ở mặt biển mà còn xuống sâu hàng trăm mét.

Những số liệu này cũng giúp nhận ra những đợt nắng nóng trên biển: những khoảng thời gian nước ở một vùng ấm bất thường kéo dài nhiều tuần. Đối với rạn san hô, những đợt như vậy có thể gây tẩy trắng; đối với nghề nuôi trồng thuỷ sản ven biển, chúng có thể làm cá, tôm chết hàng loạt. Biết sớm giúp người ta chuẩn bị sớm.

Điều quan trọng là những kết luận như vậy không dựa vào một chiếc phao hay một vệ tinh nào, mà dựa vào nhiều hệ thống độc lập cùng chỉ về một hướng. Giống như khi nhiều người đứng ở nhiều góc khác nhau cùng thấy một đám mây đen, ta có lý do để tin rằng trời sắp mưa thật.

Hiểu lầm hay gặp về việc quan sát biển từ xa

Một vài điều nghe hợp lý nhưng không đúng:

  • "Vệ tinh chụp được đáy biển." Không. Vệ tinh chỉ đo được mặt biển và một lớp nước rất mỏng gần mặt. Hình dạng đáy biển từ vệ tinh là suy ra gián tiếp từ độ cao mặt biển.
  • "Có vệ tinh rồi thì không cần tàu nữa." Vẫn cần. Số đo của vệ tinh phải được đối chiếu với số đo tại chỗ từ tàu và phao thì mới tin được.
  • "Phao trôi lung tung thì số liệu không dùng được." Ngược lại, chính việc trôi theo dòng nước cho biết thêm về hải lưu, còn vị trí mỗi lần đo đều được ghi lại chính xác.
  • "Số liệu biển chỉ có ích cho nhà khoa học." Dự báo thời tiết, dự báo bão, cảnh báo nắng nóng trên biển cho nghề nuôi trồng thuỷ sản đều dùng những số liệu này.

Với một đất nước thường đón bão từ biển vào như Việt Nam, câu chuyện quan trắc biển không hề xa xôi. Bão lấy năng lượng từ mặt biển ấm; biết biển ấm tới đâu, sâu tới đâu là biết thêm một mảnh để dự báo bão mạnh hay yếu. Khi có cảnh báo bão, mọi người nghe theo thông tin chính thức của cơ quan khí tượng và chính quyền địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Phao tự trôi đo đại dương hoạt động như thế nào?

Phao tự trôi chìm xuống nhờ bơm dầu vào trong thân, trôi lơ lửng ở độ sâu khoảng một nghìn mét, rồi lặn sâu hơn trước khi nổi lên. Trên đường lên, nó đo nhiệt độ và độ mặn, rồi gửi số liệu lên vệ tinh và bắt đầu vòng mới.

Vệ tinh đo được những gì ở biển?

Vệ tinh đo nhiệt độ mặt biển, độ cao mặt biển, màu nước, gió, sóng và băng biển. Từ đó các nhà khoa học biết vùng biển nào đang ấm lên, mực nước biển thay đổi ra sao, nơi nào tảo phát triển mạnh và hướng đi của dòng hải lưu.

Vì sao theo dõi nhiệt độ nước biển giúp dự báo bão?

Bão lấy năng lượng từ hơi nước bốc lên từ mặt biển ấm. Biết vùng biển nào ấm và lớp nước ấm dày bao nhiêu giúp các nhà dự báo đánh giá khả năng bão mạnh lên. Khi có bão, hãy nghe theo thông tin chính thức của cơ quan khí tượng.

Động vật biển được gắn thiết bị đo có bị hại không?

Việc gắn thiết bị chỉ do nhóm nghiên cứu được cấp phép làm, theo quy tắc chặt chẽ để giảm căng thẳng cho con vật. Thiết bị nhỏ, nhẹ, nhiều loại tự rơi ra sau một thời gian. Người đi biển gặp chúng chỉ nên ngắm từ xa.

Màu nước biển nhìn từ vệ tinh nói lên điều gì?

Nước có nhiều tảo nhỏ trôi nổi thường có sắc xanh lục, nước nghèo dinh dưỡng giữa đại dương xanh lam trong. Nước đục nâu thường do phù sa từ sông đổ ra. Màu nước giúp các nhà khoa học theo dõi nơi biển giàu thức ăn.

Học sinh có xem được số liệu đo đại dương không?

Nhiều chương trình quan trắc biển chia sẻ số liệu và hình ảnh cho cộng đồng, có tài liệu dành cho giáo viên và học sinh. Đây là nguồn tư liệu hay để cả lớp cùng tìm hiểu biển đang thay đổi ra sao mà không cần ra khơi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138