Vi nhựa là những mảnh nhựa nhỏ hơn 5 milimét, tức là cỡ hạt gạo trở xuống, và nhiều mảnh nhỏ tới mức phải nhìn qua kính hiển vi mới thấy. Nếu rác nhựa thông thường giống một tảng đá trôi trên sông, thì vi nhựa giống phù sa: không ai nhặt được từng hạt, và nó đi tới mọi nơi nước chảy tới. Các nhà khoa học đã tìm thấy vi nhựa ở mặt biển, trong cát bãi biển, trong băng vùng cực, dưới đáy những rãnh sâu nhất và trong cơ thể nhiều sinh vật biển.
Điều khiến vi nhựa khó xử lý không phải vì nó độc đến đâu, mà vì nó nhỏ, nhiều và không thể vớt lại. Một khi đã phân tán vào đại dương, gần như không có cách nào gom chúng về. Vì vậy hiểu vi nhựa sinh ra từ đâu quan trọng hơn bất cứ điều gì khác: đó là chỗ duy nhất ta còn chặn được.
Vi nhựa đến từ những đâu
Vi nhựa có hai nguồn lớn. Một là nhựa được sản xuất sẵn ở kích thước nhỏ. Hai là nhựa lớn vỡ dần ra. Bảng dưới đây gom những nguồn hay được nhắc tới nhất.
| Nguồn | Vi nhựa sinh ra thế nào | Ra biển bằng đường nào |
|---|---|---|
| Quần áo sợi tổng hợp | Mỗi lần giặt, vải polyester, nylon, acrylic rụng ra những sợi rất mảnh | Theo nước thải máy giặt, qua cống, ra sông và biển |
| Lốp xe | Lốp mòn dần trên mặt đường, để lại bụi cao su tổng hợp | Mưa rửa đường, cuốn bụi vào cống; một phần bay theo gió |
| Nhựa lớn vỡ vụn | Túi, chai, dây thừng, lưới giòn đi dưới nắng rồi bị sóng xé nhỏ | Vỡ ngay trên bãi biển hoặc ngoài khơi |
| Hạt nhựa nguyên liệu | Những viên nhựa nhỏ dùng làm nguyên liệu sản xuất, rơi vãi khi vận chuyển | Theo cống của khu sản xuất, hoặc rơi trực tiếp xuống biển khi bốc dỡ |
| Hạt nhựa trong mỹ phẩm | Hạt tẩy tế bào chết bằng nhựa trong một số sữa rửa mặt, kem đánh răng trước đây | Trôi theo nước rửa; nhiều nước đã hạn chế loại hạt này |
| Sơn và lớp phủ | Sơn tàu, sơn đường, sơn nhà bong tróc thành mảnh nhỏ | Rơi trực tiếp xuống nước hoặc theo mưa rửa trôi |
Điều đáng ngạc nhiên với nhiều người là những nguồn lớn lại đến từ thứ ta ít nghĩ tới: chiếc áo đang mặc và lốp chiếc xe đang đi. Chúng không phải "rác" theo nghĩa thông thường, nên rất khó nhận ra.
Theo chân một sợi vải từ máy giặt ra biển
Hãy hình dung một chiếc áo thể thao bằng sợi tổng hợp, loại nhẹ, mau khô mà nhiều người ưa mặc. Mỗi lần nó quay trong lồng máy giặt, ma sát làm bung ra những sợi mảnh hơn sợi tóc rất nhiều. Các sợi này theo nước xả đi xuống cống. Nơi có nhà máy xử lý nước thải, một phần sợi bị giữ lại trong bùn, nhưng phần nhỏ hơn vẫn lọt qua; nơi chưa có hệ thống xử lý thì gần như toàn bộ đi thẳng ra sông.
Ra tới biển, sợi vi nhựa nhẹ đến mức lơ lửng rất lâu trong cột nước, trôi theo hải lưu đi xa. Chúng có kích thước gần với những sinh vật phù du nhỏ, nên những sinh vật ăn bằng cách lọc nước như con hàu, con vẹm, nhiều loài giáp xác nhỏ có thể nuốt phải chúng cùng với thức ăn.
Điều thú vị là người ta đã thử nhiều cách giảm sợi vi nhựa ngay từ nhà: giặt đầy lồng thay vì giặt vài món, dùng nước lạnh, chu trình nhẹ, phơi khô tự nhiên thay vì sấy. Ma sát ít hơn thì sợi rụng ít hơn. Một số nơi còn nghiên cứu bộ lọc gắn ở đường xả máy giặt. Đó là những việc nhỏ nhưng nhắm đúng vào nguồn.
Vi nhựa đi vào chuỗi thức ăn như thế nào
Ở biển, ai ăn ai là một mạng lưới chằng chịt. Ở bậc thấp nhất là sinh vật phù du, những sinh vật nhỏ trôi nổi mà mắt thường khó thấy rõ. Chúng bị cá nhỏ ăn, cá nhỏ bị cá lớn hơn ăn, và cứ thế tới những loài săn mồi lớn. Khi vi nhựa có kích thước ngang ngửa thức ăn ở tầng thấp nhất, nó có cơ hội đi vào cả mạng lưới ấy.
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy nhiều loài sinh vật phù du nhỏ có thể nuốt vi nhựa. Ngoài tự nhiên, người ta đã tìm thấy vi nhựa trong ruột nhiều loài cá, trong thân nhuyễn thể hai mảnh vỏ, trong phân và dạ dày chim biển, và ở nhiều động vật biển lớn. Bề mặt vi nhựa còn có thể bám theo những chất ô nhiễm khác trong nước, khiến câu chuyện thêm phức tạp.
Điều mà khoa học chưa trả lời trọn vẹn là vi nhựa gây hại cụ thể đến mức nào cho từng loài, và cho cả con người. Đây là lĩnh vực đang được nghiên cứu rất nhiều. Một thái độ đúng đắn là không hoảng hốt trước những tin giật gân, nhưng cũng không xem nhẹ: thứ đã có mặt ở khắp nơi và gần như không thể gom lại thì nên hạn chế từ bây giờ.
Hiểu lầm phổ biến về vi nhựa
Vì vi nhựa vô hình với mắt thường, quanh nó có khá nhiều hiểu lầm. Dưới đây là những điều hay nghe và điều khoa học hiện biết.
- "Vi nhựa chỉ có ở những vùng biển bẩn." Thực tế người ta đã tìm thấy vi nhựa ở cả những nơi xa con người nhất, từ băng vùng cực tới đáy các rãnh sâu, vì gió và hải lưu mang chúng đi rất xa.
- "Lọc nước biển là vớt sạch được vi nhựa." Vi nhựa trộn lẫn với sinh vật phù du và trứng cá có cùng kích thước. Lưới đủ mịn để giữ vi nhựa thì cũng vớt luôn sự sống của biển, nên vớt quy mô lớn ngoài khơi gần như không khả thi.
- "Vi nhựa là do người ta xả mỹ phẩm." Hạt nhựa trong mỹ phẩm chỉ là một nguồn và đã bị nhiều nước hạn chế. Sợi từ quần áo, bụi lốp xe và nhựa lớn vỡ vụn là những nguồn rất đáng kể.
- "Nhựa phân huỷ sinh học thì không thành vi nhựa." Nhiều loại nhựa được gọi là phân huỷ sinh học chỉ phân huỷ tốt trong điều kiện nhiệt độ và vi sinh của nhà máy ủ, còn trong nước biển lạnh chúng vẫn có thể tồn tại khá lâu và vỡ vụn.
- "Biển rộng thế, chút vi nhựa thì có sao." Biển rộng thật, nhưng vi nhựa không phân bố đều: chúng gom lại ở vùng hải lưu xoáy, trên bãi cát, trong trầm tích đáy và ở đúng tầng nước nơi sinh vật phù du sống.
Từ mặt biển xuống đáy sâu: vi nhựa ở đâu
Nếu bạn có thể thu nhỏ mình lại và lặn theo một hạt vi nhựa, hành trình có thể kéo dài nhiều năm. Ban đầu nó nổi trên mặt, lấp lánh dưới nắng. Dần dần, vi khuẩn, tảo nhỏ bám lên tạo thành một lớp màng mỏng, làm nó nặng lên. Đôi khi nó bị cuốn vào những hạt "tuyết biển", tức những cụm vụn hữu cơ rơi chậm từ mặt nước xuống sâu, và theo đó chìm dần vào bóng tối.
Hãy tưởng tượng một robot lặn rọi đèn xuống đáy biển sâu hàng nghìn mét. Trong vùng sáng tròn, lớp bùn mịn phẳng lặng như bột, vài con hải sâm bò chậm rãi. Khi các nhà khoa học đem mẫu bùn ấy lên và soi dưới kính hiển vi, họ thấy lẫn trong đó những sợi mảnh nhiều màu, không phải của biển.
Điều này cho thấy đáy biển sâu có thể là nơi tích tụ vi nhựa lâu dài, như một ngăn kéo cuối cùng của đại dương. Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy vi nhựa trong cát nhiều bãi biển, đặc biệt dọc theo đường rác dạt mà sóng để lại. Bạn có thể nhận ra những hạt nhựa nhỏ tròn hoặc mảnh vụn nhiều màu nếu nhìn kỹ một nắm cát gần đường rác ấy.
Những việc làm được, nhắm đúng vào nguồn
Bớt nhựa lớn ra môi trường. Mỗi chai, mỗi túi nhựa nằm ngoài trời đều là một nhà máy vi nhựa thu nhỏ. Thu gom và giảm nhựa dùng một lần là cách gián tiếp nhưng hiệu quả để giảm vi nhựa về sau.
Giặt nhẹ tay hơn. Giặt đầy lồng, nước lạnh, chu trình nhẹ, phơi khô tự nhiên giúp giảm ma sát và giảm sợi rụng. Đây cũng là cách giữ quần áo bền hơn.
Chọn đồ dùng lâu. Một chiếc áo mặc được nhiều năm rụng ít sợi hơn tổng số sợi của nhiều chiếc áo mua rồi bỏ. Ít mua hơn nhưng dùng lâu hơn có lợi cho cả túi tiền lẫn biển.
Không thả bóng bay, hoa giấy nhựa ngoài trời. Những vật trang trí bằng nhựa thả ra trong lễ hội thường rơi xuống sông, biển và vỡ thành mảnh nhỏ. Có nhiều cách trang trí khác không để lại dấu vết.
Ủng hộ nghiên cứu và quy định tốt. Nhiều giải pháp lớn như bộ lọc nước thải tốt hơn, quản lý hạt nhựa nguyên liệu, thiết kế lốp và vải ít rụng hạt cần đến chính sách và công nghệ. Người dân hiểu vấn đề là bước đầu để những giải pháp ấy được quan tâm.
Vi nhựa và con người: nên lo đến đâu
Câu hỏi nhiều người quan tâm nhất là: ăn hải sản có ăn phải vi nhựa không? Các nghiên cứu đã tìm thấy vi nhựa trong một số loại hải sản, nhất là các loài ăn lọc được ăn cả con như hàu, vẹm. Nhưng vi nhựa cũng có trong không khí, trong nước uống, trong bụi nhà. Biển chỉ là một trong nhiều con đường.
Tác động của vi nhựa với sức khoẻ con người hiện vẫn đang được các nhà khoa học tìm hiểu, chưa có kết luận đầy đủ. Vì vậy, những lời khuyên kiểu "bỏ hẳn hải sản" hay "chẳng sao đâu" đều đi xa hơn những gì khoa học đang biết. Nếu bạn có băn khoăn về chế độ ăn cho bản thân hay gia đình, cách tốt nhất là hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Điều chắc chắn hơn cả là vi nhựa không tự biến mất, và lượng nhựa ra môi trường càng nhiều thì vi nhựa trong tương lai càng nhiều. Với biển, mỗi chiếc túi giữ lại hôm nay là một nắm vi nhựa không sinh ra vào những năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Vi nhựa nhỏ cỡ nào thì được gọi là vi nhựa?
Các nhà khoa học thường gọi những mảnh nhựa nhỏ hơn 5 milimét là vi nhựa, tức là cỡ hạt gạo trở xuống. Nhiều mảnh còn nhỏ hơn rất nhiều, phải dùng kính hiển vi mới thấy, và những hạt cực nhỏ ấy thường được gọi riêng là hạt nano nhựa.
Giặt quần áo có thật sự thải vi nhựa ra biển không?
Có. Quần áo làm từ sợi tổng hợp như polyester, nylon, acrylic rụng ra những sợi rất mảnh mỗi lần giặt. Một phần sợi bị giữ lại ở nhà máy xử lý nước thải, phần còn lại có thể theo cống và sông ra biển, nhất là ở nơi chưa xử lý nước thải.
Có cách nào vớt sạch vi nhựa khỏi đại dương không?
Hiện chưa có cách khả thi ở quy mô đại dương. Vi nhựa trộn lẫn với sinh vật phù du, trứng cá cùng kích thước, nên lưới đủ mịn để giữ nhựa cũng vớt luôn sự sống. Cách hiệu quả là giảm lượng nhựa và sợi đi ra môi trường ngay từ nguồn.
Ăn hàu, vẹm có ăn phải vi nhựa không?
Một số nghiên cứu đã tìm thấy vi nhựa trong các loài ăn lọc như hàu, vẹm vì chúng lọc nước biển để lấy thức ăn và thường được ăn cả con. Tác động với sức khoẻ con người vẫn đang được nghiên cứu, nếu lo lắng về chế độ ăn nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Vì sao ở đáy biển sâu cũng có vi nhựa?
Vi nhựa nổi trên mặt dần bị vi khuẩn, tảo nhỏ bám vào làm nặng thêm, hoặc dính vào tuyết biển là những cụm vụn hữu cơ chìm chậm xuống sâu. Theo thời gian, chúng lắng xuống và tích tụ trong lớp bùn đáy biển, kể cả ở những rãnh rất sâu.
Trẻ em có thể làm gì để giảm vi nhựa?
Trẻ có thể cùng gia đình mang bình nước riêng, từ chối ống hút và túi nilon không cần thiết, nhắc người lớn giặt đầy lồng và phơi khô tự nhiên. Những thói quen nhỏ ấy giúp trẻ hiểu rằng vi nhựa sinh ra từ đồ dùng hằng ngày và có thể bớt đi từ chính nhà mình.