Khảo cổ dưới nước là ngành tìm và nghiên cứu dấu vết con người nằm dưới biển, sông, hồ: tàu đắm, bến cảng cổ, làng mạc bị nước nhấn chìm. Một con tàu đắm giống như một chiếc hộp thời gian bị đóng kín trong một ngày duy nhất: hàng hoá, đồ dùng, bát đĩa của thuỷ thủ, tất cả nằm nguyên chỗ từ khoảnh khắc nó chìm xuống.
Chính vì thế, giá trị lớn nhất của một con tàu đắm không nằm ở từng món đồ quý, mà ở vị trí của chúng cạnh nhau. Nhấc một chiếc bình lên mà không ghi lại nó nằm ở đâu là xé mất một trang sách lịch sử. Mục từ này kể nhà khảo cổ dưới nước làm việc thế nào, vì sao biển giữ một số con tàu hàng trăm năm còn nuốt chửng những con tàu khác, và người bình thường nên cư xử ra sao khi thấy dấu vết của một con tàu cổ.
Biển giữ gìn và biển phá huỷ
Gỗ, vải, dây thừng ở trên cạn thường mục nát sau vài chục năm. Dưới nước, có nơi chúng còn gần như nguyên vẹn sau nhiều thế kỷ, có nơi chỉ còn lại vài mảnh gốm. Khác biệt nằm ở ba thứ: ô-xy, sinh vật ăn gỗ và sóng.
Ở những đáy biển bị lớp bùn mịn phủ kín, ô-xy gần như không xuống tới, vi khuẩn phân huỷ hoạt động rất chậm, gỗ được "đóng hộp" trong bùn. Ở vùng nước lạnh và ít mặn, loài nhuyễn thể chuyên khoan gỗ mà dân biển gọi là con hà ăn gỗ khó sống, nên thân tàu không bị đục ruỗng. Một con tàu chiến của Thuỵ Điển chìm ngay trong cảng Stockholm trong chuyến ra khơi đầu tiên ở thế kỷ 17 đã được trục vớt gần như nguyên vẹn vào thế kỷ 20, một phần nhờ điều kiện nước như vậy.
Ngược lại, ở vùng nước ấm, nông, nhiều sóng như phần lớn biển nhiệt đới, gỗ bị hà ăn và bị sóng đánh tan khá nhanh. Thứ ở lại lâu nhất thường là gốm sứ, đá dằn tàu, kim loại. Vì vậy ở các vùng biển nhiệt đới, một con tàu đắm cổ nhiều khi được nhận ra trước hết bởi một đống gốm phủ đầy sinh vật bám, chứ không phải bởi thân tàu.
Một cuộc khai quật dưới nước diễn ra theo thứ tự nào
Các bước dưới đây mô tả cách làm việc của một đoàn khảo cổ chuyên nghiệp, để hiểu vì sao việc này phải do người có chuyên môn thực hiện:
- Tìm kiếm. Dùng sonar quét đáy, máy dò kim loại kéo theo tàu, thông tin từ ngư dân, tài liệu lịch sử về những con tàu mất tích để khoanh vùng.
- Khảo sát không đụng chạm. Thợ lặn khảo cổ chụp ảnh, quay phim, vẽ sơ đồ hiện trạng. Hàng trăm tấm ảnh chồng lên nhau được máy tính ghép thành mô hình ba chiều của cả khu tàu đắm.
- Chia lưới. Căng một khung lưới ô vuông trên khu di tích để ghi chính xác mỗi hiện vật nằm ở ô nào, sâu bao nhiêu trong lớp cát.
- Đào từng lớp. Thay vì xẻng, người ta dùng ống hút bùn cát nhẹ nhàng, hay đơn giản là quạt tay để nước cuốn cát đi, lộ dần từng lớp.
- Ghi chép trước khi nhấc. Mỗi hiện vật được đánh số, chụp ảnh tại chỗ, đo vị trí rồi mới đưa lên.
- Giữ ướt. Hiện vật gỗ, da, vải phải luôn ngâm nước sau khi lên, chờ đưa về phòng bảo quản.
Có những di tích mà nhà khảo cổ quyết định để nguyên dưới nước, chỉ đo vẽ và theo dõi, vì đưa lên rồi mà không đủ điều kiện bảo quản thì còn nguy hại hơn để yên dưới đáy. Ngày càng nhiều người làm nghề coi cách giữ nguyên tại chỗ là lựa chọn đầu tiên.
Vì sao gỗ vớt lên có thể vỡ vụn trong vài ngày
Một mảnh gỗ ngâm dưới biển hàng trăm năm trông vẫn chắc, nhưng thật ra phần lớn chất gỗ bên trong đã bị phân huỷ, chỗ trống được nước lấp đầy. Nó giống như một miếng bọt biển giữ được hình dạng chỉ vì đang đẫm nước. Để khô ngoài không khí, nước bay đi, các thớ gỗ yếu ớt co rút, nứt toác và có thể vỡ vụn.
Vì vậy, gỗ từ tàu đắm được bảo quản bằng cách ngâm lâu ngày trong dung dịch đặc biệt, thường là một loại sáp hoà tan trong nước, thấm dần vào thay chỗ cho nước, rồi mới cho khô thật chậm. Với những con tàu lớn đã được trục vớt nguyên thân, quá trình phun và ngâm này kéo dài nhiều năm, thậm chí hàng chục năm.
Kim loại cũng có vấn đề riêng. Sắt nằm lâu trong nước biển thấm đầy muối; đưa lên mà không xử lý, nó tiếp tục gỉ từ bên trong và bong tróc từng lớp. Gốm thì bền hơn, nhưng muối kết tinh trong lớp men khi khô cũng làm men bong. Mỗi chất liệu một cách cứu, và tất cả đều cần phòng thí nghiệm, không thể làm ở nhà.
Một buổi lặn trên con tàu cổ
Ánh nắng trưa xuyên xuống làn nước xanh ngọc, in những vệt sáng gợn sóng lên đáy cát. Hai thợ lặn khảo cổ lơ lửng trên khung lưới ô vuông, một người cầm bảng nhựa và bút chì, người kia giữ thước đo. Giữa ô số bảy, một chiếc bình gốm cổ cao mới lộ ra một nửa, miệng bình phủ đầy sinh vật bám nhỏ li ti. Không ai vội nhấc nó lên. Người cầm bảng vẽ cẩn thận hình bình, ghi độ sâu, hướng nằm, những mảnh gỗ mục quanh chân bình. Một đàn cá nhỏ tò mò lượn quanh, rồi tản ra khi một luồng cát mịn bốc lên.
Cảnh trên là một ngày làm việc rất bình thường của nghề này, chậm và tỉ mỉ đến mức người ngoài có thể sốt ruột. Nhưng chính sự chậm ấy cho phép các nhà nghiên cứu sau này dựng lại con tàu: hàng xếp thế nào, thuỷ thủ ăn gì, con tàu đi từ đâu tới đâu.
Ở Việt Nam, nhiều con tàu cổ chở gốm đã được phát hiện và khai quật ở các vùng biển miền Trung, cho thấy vùng biển này từng là một phần của những tuyến buôn bán đường biển sôi động ở châu Á. Những hiện vật ấy hiện được lưu giữ và trưng bày ở các bảo tàng, để mọi người cùng được xem.
Thấy dấu vết tàu cổ khi đi biển thì làm gì
Người đi lặn ngắm cảnh, ngư dân hay khách tắm biển đôi khi bắt gặp mảnh gốm, gỗ lạ, vật kim loại cổ. Những nguyên tắc chung đáng nhớ:
- Không nhặt, không đào, không mang lên làm kỷ niệm. Mỗi hiện vật bị lấy đi là mất một mẩu thông tin không bao giờ lấy lại được.
- Ghi nhớ vị trí càng rõ càng tốt và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá. Theo pháp luật Việt Nam, di sản văn hoá dưới nước thuộc quyền quản lý của Nhà nước.
- Không mua cổ vật được quảng cáo là "vớt từ tàu đắm" không rõ nguồn gốc; việc mua bán ấy khuyến khích đào bới trái phép, phá huỷ di tích.
- Khi lặn gần xác tàu, giữ khoảng cách, không chui vào trong thân tàu. Xác tàu là nơi nguy hiểm với dây mắc, kim loại sắc, chỗ hẹp, chỉ dành cho người được huấn luyện riêng.
- Nhớ rằng nhiều xác tàu cũng là nơi yên nghỉ của những người đã mất khi tàu chìm, cần được tôn trọng.
Xác tàu đắm còn có một đời sống thứ hai: sau vài năm, thân tàu phủ kín san hô, bọt biển, thành nơi trú ẩn cho cá. Bảo vệ di tích dưới nước vì vậy cũng là bảo vệ một mảnh rạn nhỏ.
Không chỉ tàu đắm: cảng cổ và vùng đất bị biển nhấn chìm
Khảo cổ dưới nước không chỉ tìm tàu. Ở cuối thời kỳ băng hà gần nhất, rất nhiều nước còn đóng băng trên lục địa nên mực nước biển thấp hơn bây giờ nhiều. Khi băng tan, biển dâng lên và nhấn chìm những dải đồng bằng ven bờ, nơi con người thời tiền sử từng đi săn, cắm trại, sinh sống. Dưới đáy biển Bắc ở châu Âu, lưới cá của ngư dân thỉnh thoảng kéo lên xương thú cổ và công cụ bằng đá, dấu vết của cả một vùng đất từng nối liền các bờ biển ngày nay.
Ở nhiều vùng ven biển, những bến cảng, đê chắn sóng và công trình cổ cũng chìm dần do đất sụt lún, động đất hay bờ biển thay đổi. Nhà khảo cổ dưới nước lặn xuống đo vẽ những bức tường, cột đá, móng nhà nằm trong làn nước nông, ghép lại hình dáng một thành phố cảng xưa.
Những di tích này nhắc ta rằng đường bờ biển không đứng yên. Biển đã từng lùi xa rồi tiến vào, và con người qua mọi thời đại đều phải sống chung với sự thay đổi ấy. Hiểu chúng giúp các nhà khoa học hôm nay hình dung tốt hơn biển có thể đổi khác thế nào trong tương lai.
Những phát hiện cho thấy giá trị của nghề này
Khoảng năm 1900, những người lặn tìm bọt biển ở vùng biển Hy Lạp tình cờ phát hiện một con tàu đắm thời cổ đại. Trong số hiện vật vớt lên có một khối đồng bị ăn mòn, về sau được nghiên cứu và nhận ra là một bộ máy bánh răng tinh xảo dùng để tính toán chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng. Nó cho thấy trình độ cơ khí của người xưa cao hơn nhiều so với những gì từng nghĩ.
Ở Anh, con tàu chiến thế kỷ 16 tên là Mary Rose chìm gần bờ, nằm trong bùn hàng trăm năm, được trục vớt một phần thân tàu vào thập niên 1980. Hàng nghìn hiện vật nhỏ, từ cung tên, dụng cụ y tế tới lược chải đầu, kể lại cuộc sống thường ngày trên một con tàu thời ấy chi tiết hơn bất kỳ sách sử nào.
Những câu chuyện này lặp đi lặp lại một bài học: điều quý nhất ta có được từ đáy biển không phải vàng bạc, mà là hiểu biết về những con người từng sống. Và hiểu biết ấy chỉ còn nguyên khi di tích được tìm, ghi và giữ đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Khảo cổ dưới nước là gì?
Khảo cổ dưới nước là ngành nghiên cứu dấu vết của con người nằm dưới biển, sông, hồ như tàu đắm, bến cảng cổ, khu dân cư bị nước nhấn chìm. Nhà khảo cổ dùng sonar, lặn, chụp ảnh, đo vẽ và khai quật có hệ thống để hiểu quá khứ.
Vì sao có con tàu đắm còn nguyên sau hàng trăm năm?
Vì ở những nơi bị bùn phủ kín, nước lạnh và ít mặn, ô-xy và con hà ăn gỗ khó hoạt động nên gỗ phân huỷ rất chậm. Ở vùng nước ấm, nông, nhiều sóng thì gỗ thường mất nhanh, chỉ còn gốm, đá và kim loại.
Gỗ vớt từ tàu đắm được bảo quản thế nào?
Gỗ ngâm lâu dưới nước rất yếu, để khô sẽ co rút và nứt vỡ. Phòng bảo quản ngâm gỗ lâu ngày trong dung dịch đặc biệt thay thế dần nước trong thớ gỗ, rồi mới làm khô thật chậm, có khi kéo dài nhiều năm.
Nhặt được cổ vật dưới biển có được giữ làm kỷ niệm không?
Không nên. Di sản văn hoá dưới nước ở Việt Nam thuộc quyền quản lý của Nhà nước. Khi phát hiện, nên để nguyên tại chỗ, ghi nhớ vị trí và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá để người có chuyên môn xử lý.
Người lặn ngắm cảnh có được vào bên trong xác tàu không?
Không nên. Bên trong xác tàu có nhiều chỗ hẹp, dây mắc, kim loại sắc và dễ mất phương hướng, chỉ dành cho người được huấn luyện chuyên sâu. Người lặn ngắm cảnh nên quan sát từ bên ngoài, giữ khoảng cách và theo hướng dẫn của người phụ trách chuyến lặn.
Khảo cổ dưới nước khác trục vớt kho báu ở điểm nào?
Trục vớt kho báu chỉ nhắm vào món đồ có giá, thường đưa lên vội vàng và bỏ qua vị trí của chúng. Khảo cổ dưới nước coi mọi mảnh vỡ, kể cả bát đĩa rẻ tiền hay mẩu gỗ mục, đều là thông tin, ghi lại từng vị trí trước khi nhấc lên và bảo quản đúng cách.