ChieuSau.comChiều Sâu
Thám hiểm đại dương

Lịch sử thám hiểm đại dương: những chặng lớn từ tàu buồm tới tàu lặn và robot

Con người đi từ dây dọi và tàu buồm tới tàu lặn và robot dưới đáy rãnh sâu. Dòng thời gian các mốc lớn của thám hiểm đại dương, chỉ ghi những gì đã chắc chắn.

A tall wooden sailing ship with full canvas sails on a vast open ocean under golden morning light, rolling swells, seabirds following its wake, wide shot from water level

Lịch sử thám hiểm đại dương có thể gói trong một hình ảnh: con người dần dần kéo dài đôi mắt của mình xuống dưới mặt nước. Đầu tiên là sợi dây có cục chì để "sờ" đáy, rồi là chiếc chuông úp ngược, rồi quả cầu thép treo trên cáp, bình khí đeo lưng, tàu lặn, và cuối cùng là robot cùng vệ tinh nhìn biển thay ta suốt ngày đêm.

Mục từ này đi theo dòng thời gian ấy, chỉ ghi năm ở những mốc mà giới khoa học ghi nhận rõ ràng, còn lại kể theo thời kỳ. Mỗi chặng là một bước nhảy về công cụ, và mỗi công cụ mới lại làm hiện ra một đại dương khác hẳn những gì người trước tưởng tượng.

Trước khi có khoa học biển: đọc biển bằng kinh nghiệm

Từ rất lâu trước những con tàu khảo sát, người đi biển đã hiểu biển theo cách của mình. Những người đi biển ở các quần đảo Thái Bình Dương vượt hàng nghìn cây số giữa các đảo nhỏ bằng cách đọc sóng, đọc gió, quan sát sao và đường bay của chim biển. Ngư dân ở mọi vùng biển, trong đó có ngư dân Việt Nam, truyền cho nhau kinh nghiệm về mùa gió, con nước, nơi có rạn, nơi cá tụ.

Những hiểu biết ấy rất sâu nhưng gắn với từng vùng, truyền miệng, ít khi được ghi thành bản đồ chung. Biển lớn ngoài khơi xa, đặc biệt là phần dưới mặt nước, vẫn là một khoảng trống gần như hoàn toàn.

Đến giữa thế kỷ 19, việc đi biển đường dài bằng tàu buồm và tàu hơi nước tăng mạnh. Một số sĩ quan hải quân bắt đầu thu thập nhật ký hải trình của hàng nghìn chuyến tàu để vẽ bản đồ gió và hải lưu, giúp tàu chọn đường đi nhanh hơn. Ý tưởng gom số liệu từ nhiều con tàu để hiểu cả một đại dương ra đời từ đó, và đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Dòng thời gian các mốc lớn

Bảng dưới chỉ ghi những mốc đã được ghi nhận rộng rãi. Những chặng không có năm chắc chắn được kể theo thời kỳ:

Thời gianSự kiệnÝ nghĩa
Cuối thế kỷ 17Chuông lặn được cải tiến với thùng khí bổ sungNgười lặn ở dưới đáy lâu hơn hẳn
1872–1876Tàu Challenger của Anh đi vòng quanh các đại dương khảo sátThường được coi là khai sinh ngành hải dương học hiện đại
Thập niên 1930Quả cầu lặn bằng thép treo trên cáp đưa hai người xuống sâu quan sát sinh vậtLần đầu con người tận mắt thấy sinh vật phát sáng ở biển sâu
1943Bộ bình khí nén có van điều áp cho người lặn được hoàn thiện ở PhápMở ra thời lặn tự do mang khí theo người
1960Tàu lặn Trieste xuống đáy vực ChallengerCon người lần đầu tới nơi sâu nhất của đại dương
1964Tàu lặn có người lái Alvin bắt đầu hoạt độngThực hiện hàng nghìn chuyến lặn khoa học trong nhiều thập kỷ
1977Phát hiện quần xã sinh vật quanh miệng phun nước nóng dưới đáy biểnSự sống có thể dựa vào năng lượng hoá học, không cần ánh nắng
1985Tìm thấy xác tàu Titanic bằng thiết bị quay phim kéo sát đáyMở đầu thời khảo sát xác tàu bằng máy móc điều khiển từ xa
2012Một người lặn một mình xuống đáy vực ChallengerQuay phim chất lượng cao ở đáy rãnh sâu nhất

Đọc bảng theo chiều dọc, bạn sẽ thấy khoảng cách giữa các mốc ngày càng ngắn lại. Mất gần hai thế kỷ từ chiếc chuông có thùng khí tới chuyến Challenger, nhưng chưa tới hai mươi năm từ bình khí nén tới đáy vực sâu nhất.

Chuyến Challenger: bốn năm đo đạc khắp các đại dương

Trong những năm 1870, một chiến hạm của Anh được cải tạo thành phòng thí nghiệm nổi, tháo bớt súng, thêm phòng làm việc, kho chứa lọ mẫu và những cuộn dây đo dài nhiều cây số. Con tàu ấy đi khắp các đại dương trong gần bốn năm, dừng lại ở hàng trăm trạm để đo độ sâu, đo nhiệt độ nước ở nhiều tầng, kéo lưới lấy sinh vật và bùn đáy.

Kết quả của chuyến đi được công bố thành một bộ sách đồ sộ, viết trong nhiều năm sau đó. Nó mô tả rất nhiều loài sinh vật biển mới, cho thấy sự sống tồn tại ở những độ sâu trước đó bị nghi ngờ là chết chóc, và tạo nền móng cho cách nghiên cứu biển có hệ thống.

Hình dung một buổi sáng giữa đại dương trên con tàu ấy: tời máy hơi nước kéo chiếc lưới nặng nề lên khỏi mặt biển sau nhiều giờ chờ đợi. Các nhà tự nhiên học vây quanh boong ướt, nhặt từ trong bùn những con sao biển mảnh khảnh, những con cá đen nhỏ có hàng đốm sáng, cẩn thận cho vào lọ thuỷ tinh có nhãn. Một thuỷ thủ trẻ đứng cạnh nhìn, lần đầu biết rằng dưới chân con tàu, ở nơi tối đen, vẫn có thứ đang sống.

Thế kỷ 20: từ quả cầu treo cáp tới bình khí đeo lưng

Những năm 1930, hai người Mỹ ngồi trong một quả cầu thép nhỏ có cửa sổ thạch anh, được thả xuống biển bằng một sợi cáp từ tàu mẹ. Qua ô cửa, họ mô tả những ánh chớp xanh, những sinh vật phát sáng lướt qua trong bóng tối, những thứ trước đó chỉ được đoán qua xác sinh vật kéo lên bằng lưới. Quả cầu không di chuyển được, chỉ treo lơ lửng, nhưng nó lần đầu cho con người nhìn tận mắt tầng nước tối của biển.

Cùng thời gian ấy, máy đo sâu bằng tiếng vọng trở nên phổ biến trên tàu, biến mỗi chuyến đi thành một lần vẽ lại đáy biển. Rồi trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ở Pháp, bộ bình khí nén có van điều áp được hoàn thiện, cho phép người lặn mang theo khí thở và bơi tự do. Từ đó, hàng triệu người trên thế giới có thể tận mắt ngắm rạn san hô, dĩ nhiên sau khi được đào tạo đúng cách, có huấn luyện viên được chứng nhận và chứng chỉ phù hợp.

Nửa sau thế kỷ, tàu lặn có người lái ra đời và thay thế quả cầu treo cáp. Chúng tự lặn, tự di chuyển, có cánh tay máy, đưa nhà khoa học tới những nơi chỉ vài năm trước còn là chỗ trống trên bản đồ hiểu biết.

Ba phát hiện đổi hẳn cách con người nhìn biển

Sự sống không cần ánh nắng. Năm 1977, các nhà khoa học lặn xuống một vùng đáy biển núi lửa ở Thái Bình Dương để nghiên cứu nước nóng phun ra từ đáy. Họ không ngờ thấy cả một cộng đồng sinh vật dày đặc: giun ống cao lớn với đầu đỏ, trai, cua, tôm. Nền tảng của cộng đồng ấy là vi khuẩn lấy năng lượng từ hoá chất trong nước nóng, không phải từ Mặt Trời. Phát hiện này khiến nhiều người đặt lại câu hỏi sự sống trên Trái Đất có thể đã bắt đầu ở đâu.

Đáy biển đang tách ra. Bản đồ đáy biển vẽ trong những thập niên giữa thế kỷ 20 cho thấy giữa Đại Tây Dương có một dãy núi ngầm dài với một thung lũng chạy dọc đỉnh. Cùng nhiều bằng chứng khác, nó giúp khoa học chấp nhận rằng vỏ Trái Đất gồm nhiều mảng đang dịch chuyển.

Biển sâu đông đúc hơn ta tưởng. Mỗi thế hệ công cụ, từ lưới kéo của thế kỷ 19 tới robot hôm nay, đều cho thấy biển sâu có nhiều loài hơn dự đoán. Ý nghĩ biển sâu là vùng chết đã bị bỏ hẳn.

Biển sâu và vũ trụ: hai cuộc thám hiểm song song

Những năm 1960, khi con người đang chạy đua đưa tàu lên vũ trụ, một cuộc thám hiểm khác cũng diễn ra lặng lẽ hơn: xuống đáy biển. Hai hướng đi ấy có nhiều điểm giống nhau đến bất ngờ. Cả hai đều phải đưa người vào một chiếc vỏ kín, mang theo khí thở, chịu môi trường bên ngoài có thể giết người trong chớp mắt, liên lạc với "trạm mặt đất" qua những tín hiệu chập chờn.

Có một con số đáng suy ngẫm: trong nhiều thập kỷ, số người từng đặt chân lên Mặt Trăng còn nhiều hơn số người từng xuống tới đáy vực Challenger. Điều đó không có nghĩa xuống biển khó hơn lên Mặt Trăng về mọi mặt, nhưng cho thấy biển sâu từng nhận được ít sự chú ý và đầu tư hơn nhiều.

Hai ngành cũng giúp đỡ nhau. Các phi hành gia tập luyện trong những bể nước lớn để làm quen cảm giác lơ lửng gần như không trọng lượng. Những sinh vật sống quanh miệng phun nước nóng dưới đáy biển gợi cho các nhà khoa học vũ trụ ý tưởng tìm sự sống ở những đại dương ẩn dưới lớp băng của một số mặt trăng trong hệ Mặt Trời. Biển sâu và vũ trụ hoá ra là hai cánh cửa nhìn vào cùng một câu hỏi: sự sống có thể tồn tại ở đâu.

Hôm nay và những chặng tiếp theo

Ngày nay, phần lớn việc thám hiểm biển được làm bởi máy móc: robot có dây quay phim và lấy mẫu, robot tự hành đo vẽ đáy biển, phao tự trôi đo nhiệt độ, độ mặn, và vệ tinh nhìn mặt biển mỗi ngày. Con người vẫn lặn xuống, nhưng ngày càng nhiều "chuyến đi" diễn ra trong phòng điều khiển trên tàu, hoặc trên màn hình của các nhà khoa học ở cách đó hàng nghìn cây số.

Những câu hỏi lớn đang chờ phía trước vẫn rất gần gũi: biển đang ấm lên và thay đổi ra sao, sinh vật biển sâu sẽ phản ứng thế nào, khai thác khoáng sản ở đáy biển nên hay không nên, nếu có thì phải giữ gìn những gì. Thám hiểm giờ không còn chỉ là đi tới nơi chưa ai tới, mà là hiểu đủ sâu để đối xử đúng với biển.

Ở Việt Nam, Viện Hải dương học tại Nha Trang được thành lập từ thập niên 1920 và đến nay vẫn là một trong những nơi lưu giữ mẫu vật, tư liệu về sinh vật biển của vùng biển nước ta, có bảo tàng mở cửa cho công chúng. Đó là một điểm khởi đầu tốt cho bất kỳ ai, đặc biệt là học sinh, muốn tận mắt thấy thành quả của nhiều thế hệ người tìm hiểu biển.

Câu hỏi thường gặp

Chuyến thám hiểm Challenger là gì?

Đó là chuyến khảo sát của một con tàu Anh đi khắp các đại dương trong những năm 1872 đến 1876, đo độ sâu, nhiệt độ, lấy mẫu sinh vật và bùn đáy. Chuyến đi được coi là nền móng của ngành hải dương học hiện đại.

Ai đã phát minh ra bình khí nén để lặn biển?

Bộ bình khí nén có van điều áp cho người lặn được hoàn thiện ở Pháp năm 1943, gắn với tên Jacques-Yves Cousteau và kỹ sư Émile Gagnan. Phát minh này mở ra thời người lặn mang khí thở theo mình và bơi tự do dưới nước.

Con người xuống đáy biển sâu nhất lần đầu vào năm nào?

Năm 1960, tàu lặn tầng sâu Trieste đưa hai người xuống tới đáy vực Challenger trong rãnh Mariana, nơi sâu nhất đã biết của đại dương, sâu khoảng 11 km. Phải hơn năm mươi năm sau mới có người xuống lại đó.

Phát hiện miệng phun nước nóng dưới đáy biển quan trọng ở chỗ nào?

Năm 1977, các nhà khoa học thấy cả một cộng đồng sinh vật sống quanh miệng phun nước nóng, dựa vào vi khuẩn lấy năng lượng từ hoá chất thay vì ánh nắng. Phát hiện này mở rộng hiểu biết về những nơi sự sống có thể tồn tại.

Xác tàu Titanic được tìm thấy bằng cách nào?

Năm 1985, xác tàu được tìm thấy nhờ một thiết bị mang máy quay được kéo sát đáy biển từ tàu khảo sát, quét dần khu vực nghi ngờ. Đây là một trong những lần đầu máy móc điều khiển từ xa thay con người tìm kiếm ở biển sâu.

Ở Việt Nam có thể tìm hiểu lịch sử nghiên cứu biển ở đâu?

Viện Hải dương học tại Nha Trang, thành lập từ thập niên 1920, có bảo tàng lưu giữ mẫu vật sinh vật biển mở cửa cho công chúng. Ngoài ra, nhiều bảo tàng và trường đại học có ngành khoa học biển cũng có tư liệu để học sinh tìm hiểu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138