Miệng phun thuỷ nhiệt là những chỗ đáy biển sâu phun ra nước nóng hàng trăm độ, đen đặc khoáng chất, như ống khói của một nhà máy dưới lòng đại dương. Quanh những ống khói ấy, trong bóng tối tuyệt đối, có cả một quần xã sinh vật dày đặc — giun ống đỏ chót, cua trắng, tôm không mắt, trai lớn — sống mà không cần một tia nắng nào. Nguồn năng lượng của chúng không phải Mặt Trời, mà là hoá chất từ lòng Trái Đất.
Phát hiện này, vào cuối thập niên 1970, đã làm thay đổi cách các nhà khoa học nghĩ về sự sống: trước đó người ta tin gần như mọi chuỗi thức ăn trên hành tinh đều bắt đầu từ ánh sáng. Mục từ này đưa bạn đi một chuyến từ mặt biển xuống tới miệng phun, giải thích nước nóng hình thành ra sao, vì sao nó không sôi, sinh vật ở đó sống bằng gì, và vì sao những nơi này quan trọng với câu hỏi sự sống bắt đầu từ đâu.
Đi xuống: từ ánh nắng tới bóng tối tuyệt đối
Rời mặt biển xanh, ánh sáng nhạt dần. Qua vài trăm mét đầu tiên, màu đỏ, vàng biến mất, mọi thứ chìm trong ánh lam mờ, rồi đến khoảng một nghìn mét thì tối hẳn, chỉ còn những đốm sáng của sinh vật phát quang loé lên rồi tắt. Nước lạnh dần, chỉ còn vài độ trên không, và áp suất tăng lên mỗi lúc một lớn.
Các miệng phun thuỷ nhiệt thường nằm dọc những dãy núi ngầm giữa đại dương, ở độ sâu hàng nghìn mét. Đây là nơi hai mảng vỏ Trái Đất tách xa nhau, đá nóng chảy từ bên dưới dâng lên tạo vỏ đại dương mới. Đáy biển ở đây gồ ghề, đầy dung nham đông cứng dạng gối, những khe nứt và bậc đá.
Chỉ có tàu lặn có người lái và robot lặn điều khiển từ xa mới xuống được tới đây. Mỗi chuyến đi mất nhiều giờ chỉ để lặn xuống và nổi lên; thời gian quan sát ở đáy rất quý, nên mọi thứ được ghi hình, đo đạc và lấy mẫu kỹ lưỡng.
Muốn tìm một miệng phun giữa đáy biển mênh mông, các nhà khoa học thường dò những vệt nước ấm và đục bất thường lơ lửng trong nước sâu, rồi lần theo chúng về nguồn, giống như lần theo làn khói để tìm ra bếp lửa.
Một miệng phun hình thành như thế nào?
Mỗi ống khói dưới đáy biển là kết quả của một vòng tuần hoàn nước rất dài, có thể hình dung qua từng bước:
- Nước biển lạnh thấm xuống qua các khe nứt của vỏ đại dương, đi sâu vào lòng đá.
- Càng xuống sâu, nước càng gần các khối đá nóng chảy bên dưới, bị đun nóng lên tới hàng trăm độ.
- Nước nóng hoà tan kim loại và lưu huỳnh từ đá, đồng thời mất ô-xy, trở thành một dung dịch có tính axit và giàu khoáng chất.
- Vì nóng và nhẹ hơn, nước dâng ngược lên, phun ra ở đáy biển qua các khe và lỗ.
- Gặp nước biển lạnh xung quanh, khoáng chất kết tủa tức thì thành những hạt li ti màu đen, trông như khói cuồn cuộn.
- Các khoáng chất ấy lắng đọng quanh lỗ phun, xây dần thành ống khói, có ống cao như một ngôi nhà nhiều tầng.
Nước ở đây nóng hơn nhiệt độ sôi trên mặt đất rất nhiều nhưng vẫn không sôi, vì áp suất ở độ sâu hàng nghìn mét nén nước lại rất mạnh. Giống như nồi áp suất trong bếp, nhưng mạnh hơn gấp nhiều lần.
Những cư dân của ống khói
Giun ống khổng lồ. Sống trong những ống màu trắng có khi dài hơn một mét, chùm mang đỏ chót ló ra ngoài vì máu chứa nhiều sắc tố hút ô-xy và khí sun-phua. Điều lạ nhất: con trưởng thành không có miệng, không có ruột. Bên trong cơ thể chúng là một cơ quan đầy vi khuẩn cộng sinh, vi khuẩn làm ra thức ăn, giun cung cấp chỗ ở và nguyên liệu.
Vi khuẩn hoá tổng hợp. Đây là những sinh vật nền móng. Chúng lấy năng lượng từ phản ứng hoá học với khí hy-đrô sun-phua trong nước phun, rồi dùng năng lượng đó để biến các-bô-níc thành chất hữu cơ, giống cây xanh dùng ánh sáng. Cách sống này gọi là hoá tổng hợp.
Trai, sò lớn và tôm. Nhiều loài trai cũng nuôi vi khuẩn trong mang. Có những đàn tôm bám dày đặc quanh ống khói; một số loài không có mắt thật sự nhưng có vùng cảm nhận ánh sáng rất yếu trên lưng, được cho là giúp chúng nhận ra ánh sáng mờ phát ra từ nước nóng.
Những sinh vật kỳ lạ khác. Có loài cua trắng lông lá "trồng" vi khuẩn trên những sợi lông ở càng; có loài ốc có lớp vảy chứa sắt ở chân, như mặc áo giáp kim loại. Nhiều loài chỉ được tìm thấy quanh các miệng phun và chưa từng gặp ở nơi nào khác.
Ánh đèn robot rọi vào ống khói
Trên màn hình phòng điều khiển, sau nhiều giờ chỉ thấy bóng tối và tuyết biển trôi lất phất, ánh đèn của robot lặn bỗng chạm vào một khối đá dựng đứng. Từ đỉnh khối đá, một luồng khói đen cuộn lên không ngừng, uốn mình như khói bếp trong ngày lặng gió. Quanh chân ống khói là cả một bụi giun ống trắng muốt, chùm mang đỏ thắm phe phẩy chậm rãi. Một con cua trắng bò ngang qua, không mảy may để ý tới vầng sáng lạ. Ai đó trong phòng khẽ nói: cả thế giới này sống mà chưa từng thấy Mặt Trời.
Khoảnh khắc như thế là điều mà những người làm nghề khảo sát biển sâu không bao giờ quên. Nhưng đi kèm là sự cẩn trọng: cánh tay robot chỉ lấy mẫu đủ nhỏ để nghiên cứu, tránh làm vỡ ống khói hay xáo trộn quần xã đã mất nhiều năm mới hình thành.
Một ống khói không sống mãi. Khi đường dẫn nước nóng bên dưới thay đổi hoặc tắc nghẽn, nó nguội dần và quần xã quanh đó tàn lụi. Ấu trùng sinh vật phải trôi theo dòng nước sâu đi tìm một miệng phun mới, có khi cách hàng chục cây số — một hành trình mà các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu.
Ống khói đen, ống khói trắng và những kiểu miệng phun
Không phải miệng phun nào cũng giống nhau. Một số kiểu đã được mô tả:
| Kiểu | Nước phun ra | Trông thế nào |
|---|---|---|
| Ống khói đen | Rất nóng, nhiều sun-phua kim loại | Khói đen cuồn cuộn, ống khói sẫm màu |
| Ống khói trắng | Nguội hơn, chứa các khoáng chất sáng màu | Khói trắng hoặc xám nhạt |
| Khe phun khuếch tán | Nước ấm rỉ ra từ nhiều khe nhỏ | Không có ống cao; thảm vi khuẩn trắng phủ đá |
| Miệng phun kiềm | Ấm vừa phải, có tính kiềm, nhiều khí hy-đrô | Những tháp đá vôi trắng, có nơi cao như toà nhà, nằm xa trục núi ngầm |
Kiểu miệng phun kiềm được nhiều nhà khoa học quan tâm đặc biệt, vì những lỗ rỗng li ti trong đá và sự chênh lệch hoá học ở đó được cho là có thể từng là "lò ấp" cho những phản ứng hoá học đầu tiên dẫn tới sự sống. Đây vẫn là một giả thuyết đang được nghiên cứu, chưa phải kết luận.
Từ đáy biển Trái Đất tới những mặt trăng xa xôi
Khi biết sự sống có thể tồn tại trong bóng tối, nhờ hoá chất thay vì ánh sáng, các nhà khoa học bắt đầu nhìn vũ trụ theo cách khác. Trong hệ Mặt Trời có những mặt trăng băng giá quay quanh các hành tinh khổng lồ, bên dưới lớp vỏ băng dày được cho là có cả một đại dương nước lỏng. Nếu ở đáy những đại dương ấy cũng có đá nóng và nước thấm qua đá như ở Trái Đất, thì cũng có thể có những miệng phun tương tự.
Ở một trong những mặt trăng ấy, tàu thăm dò từng bay qua những cột hơi nước phun lên từ các khe nứt trên bề mặt băng, và phát hiện trong đó có những hạt khoáng li ti cùng một số chất mà các nhà khoa học cho là dấu hiệu của hoạt động thuỷ nhiệt bên dưới. Điều đó chưa nói được rằng có sự sống ở đó, nhưng nó biến câu hỏi ấy thành một câu hỏi khoa học nghiêm túc.
Vì vậy, những ống khói đen ở đáy biển Trái Đất không chỉ là một hiện tượng địa chất lạ. Chúng là phòng thí nghiệm tự nhiên giúp con người hình dung sự sống có thể trông như thế nào ở những nơi không bao giờ có ánh Mặt Trời, gần ngay dưới chân mình hay ở tận những thế giới xa xôi.
Hiểu lầm và điều khoa học biết
Vì nằm quá sâu và mới được biết tới vài chục năm, miệng phun thuỷ nhiệt dễ bị hình dung sai:
- "Đáy biển sâu nơi nào cũng có miệng phun." Chúng tập trung ở những vùng có hoạt động địa chất như dãy núi ngầm, vùng núi lửa đáy biển, chỉ chiếm một phần rất nhỏ đáy đại dương.
- "Nước nóng như vậy chắc là sôi sùng sục." Áp suất rất lớn giữ cho nước không sôi dù nóng hơn nhiều lần nhiệt độ sôi ở mặt đất.
- "Sinh vật ở đó sống trong nước nóng." Phần lớn sống ở vùng nước ấm vừa phải quanh ống khói, nơi nước nóng hoà với nước lạnh; chỉ một số vi sinh vật chịu được nhiệt rất cao.
- "Mọi sự sống đều cần Mặt Trời." Quần xã quanh miệng phun cho thấy có chuỗi thức ăn bắt đầu từ hoá chất. Tuy vậy, nhiều loài vẫn cần ô-xy hoà tan trong nước biển, mà ô-xy ấy rốt cuộc vẫn do tảo trên mặt biển tạo ra.
Ống khói đen còn chứa nhiều kim loại như đồng, kẽm, có cả vàng, bạc, nên có những dự định khai thác khoáng sản ở đáy biển sâu. Các nhà khoa học lo ngại vì quần xã ở đây là duy nhất, phục hồi rất chậm và còn nhiều điều chưa được nghiên cứu; một số nơi đã được đưa vào khu bảo tồn biển. Cuộc thảo luận này vẫn đang tiếp diễn trên thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Miệng phun thuỷ nhiệt là gì?
Đó là những chỗ đáy biển sâu phun ra nước nóng giàu khoáng chất, hình thành khi nước biển thấm vào vỏ Trái Đất, bị đá nóng đun lên rồi phun trở lại. Khoáng chất kết tủa tạo thành những ống khói, quanh đó có cả một quần xã sinh vật riêng.
Sinh vật quanh miệng phun sống bằng gì khi không có ánh sáng?
Chúng dựa vào vi khuẩn hoá tổng hợp, loại vi khuẩn lấy năng lượng từ phản ứng với khí hy-đrô sun-phua trong nước phun để tạo chất hữu cơ. Giun ống, trai và nhiều loài khác nuôi vi khuẩn trong cơ thể hoặc ăn vi khuẩn.
Vì sao nước nóng hàng trăm độ dưới đáy biển không sôi?
Vì ở độ sâu hàng nghìn mét, áp suất của khối nước phía trên rất lớn, nén nước lại khiến điểm sôi tăng lên cao hơn nhiều. Nguyên lý giống nồi áp suất trong bếp nhưng mạnh hơn gấp nhiều lần.
Giun ống khổng lồ ăn bằng cách nào khi không có miệng?
Con trưởng thành không có miệng và ruột. Trong cơ thể chúng có một cơ quan chứa rất nhiều vi khuẩn cộng sinh. Giun hấp thụ khí và ô-xy qua chùm mang đỏ rồi chuyển cho vi khuẩn, vi khuẩn tạo ra chất dinh dưỡng nuôi giun.
Miệng phun thuỷ nhiệt được phát hiện khi nào?
Các quần xã sinh vật quanh miệng phun được phát hiện vào cuối thập niên 1970 trong một chuyến khảo sát bằng tàu lặn có người lái ở Thái Bình Dương. Phát hiện này làm thay đổi hiểu biết về những nơi sự sống có thể tồn tại.
Vì sao miệng phun liên quan đến câu hỏi nguồn gốc sự sống?
Ở đó có năng lượng hoá học, khoáng chất và sự chênh lệch nhiệt, hoá học rất lớn, những điều kiện mà nhiều nhà khoa học cho là có thể đã giúp hình thành các phân tử đầu tiên của sự sống. Đây vẫn là giả thuyết đang được nghiên cứu.