Một buổi nhặt rác bãi biển đúng cách cần ba thứ: đồ bảo hộ đơn giản như găng tay và giày, một người lớn kèm sát mỗi nhóm trẻ, và một danh sách những thứ không được tự tay nhặt. Có ba thứ ấy, buổi sáng trên bãi cát trở thành một chuyến khám phá có ích, vừa làm sạch bờ biển, vừa giúp cả nhà hiểu rác từ đâu tới. Thiếu chúng, một việc tốt có thể thành một vết cắt, một vết đốt hay một lần lạc con.
Nhặt rác bãi biển không thể làm sạch đại dương, và cũng không cần phải thế. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: mỗi món rác nhặt lên là một món không còn trôi ngược ra biển, mỗi tờ ghi chép là một mẩu dữ liệu, và mỗi đứa trẻ cúi xuống nhặt một chiếc nắp chai là một người lớn sau này sẽ ngại vứt nắp chai xuống đất.
Chuẩn bị trước khi ra bãi
Không cần đồ chuyên dụng. Phần lớn những thứ dưới đây đã có sẵn trong nhà, chỉ cần gom lại vào một chiếc túi.
- Găng tay cho mỗi người, loại dày cho người lớn để nhặt vật sắc, loại vừa tay cho trẻ.
- Giày hoặc dép bít mũi đế dày, không đi chân trần vì cát có thể giấu mảnh kính, đinh, vỏ hàu sắc, và ở bãi đá có thể có nhím biển.
- Túi đựng chia làm hai ba loại: nhựa, thuỷ tinh và kim loại, các thứ khác; nên dùng bao tải cũ, túi vải để không tạo thêm rác.
- Một hộp cứng có nắp dành riêng cho vật sắc nhọn như mảnh kính, chỉ người lớn được bỏ vào.
- Mũ, áo dài tay, kem chống nắng, nước uống đủ cho mọi người; bãi biển nắng gắt và không có bóng râm.
- Một tờ giấy và bút, hoặc điện thoại, để đếm và ghi loại rác nhặt được.
- Xem giờ thuỷ triều và thời tiết trước khi đi; chọn lúc nước ròng, trời êm, tránh lúc có cảnh báo sóng lớn hay giông.
Nếu đi với một nhóm đông hay một lớp học, hãy báo trước cho ban quản lý bãi biển hoặc chính quyền địa phương. Nhiều nơi sẵn sàng hỗ trợ bao tải, điểm tập kết và xe chở rác, để rác nhặt được không phải nằm lại trên bãi.
Thứ gì nhặt được, thứ gì để người lớn hoặc báo người có chuyên môn
Phần quan trọng nhất của buổi nhặt rác là biết dừng tay. Bảng dưới đây giúp cả nhà thống nhất trước khi bắt đầu.
| Loại vật | Ai xử lý | Cách làm |
|---|---|---|
| Chai nhựa, nắp chai, túi nilon, hộp xốp, ống hút, dép | Trẻ em có găng tay, có người lớn bên cạnh | Nhặt bỏ vào túi theo loại |
| Mảnh kính, kim loại gỉ, đinh, lưỡi câu | Chỉ người lớn đeo găng dày | Bỏ vào hộp cứng có nắp, không bỏ chung túi mềm |
| Kim tiêm, ống tiêm, vật có dấu hiệu y tế | Không ai tự nhặt | Đánh dấu chỗ, báo ban quản lý bãi biển hoặc chính quyền |
| Bình, can lạ, thùng có hoá chất, vật như bom mìn, pháo sáng | Không ai chạm | Tránh xa, báo chính quyền hoặc công an địa phương; gọi 113 nếu thấy nguy hiểm |
| Sứa dạt bờ, cá chết, xác chim, xác rùa | Không chạm, kể cả khi trông như đã chết | Giữ trẻ tránh xa; xác rùa, cá heo thì báo cơ quan bảo tồn hoặc chính quyền |
| Lưới, dây thừng lớn mắc chặt | Người lớn, nếu kéo được dễ dàng | Không giật mạnh, không quấn quanh tay; mắc chặt thì báo ban quản lý |
| Rùa con, trứng rùa, tổ chim | Không ai chạm | Lùi xa, không soi đèn, báo cơ quan bảo tồn |
Sứa dạt lên bờ có thể vẫn đốt được dù đã nằm trên cát nhiều giờ. Nếu ai bị sứa hay sinh vật biển đốt, đâm, hãy đưa lên chỗ khô và đến cơ sở y tế; nếu có dấu hiệu nặng như khó thở, choáng, hãy gọi 115.
Giữ an toàn cho trẻ trên bãi biển
Trên bãi biển, nguy hiểm lớn nhất với trẻ không phải là rác mà là nước. Trẻ mải nhặt rác rất dễ đi theo một chiếc chai trôi dạt xuống mép nước, rồi bị sóng đánh ngã. Nguyên tắc cần thống nhất ngay từ đầu: buổi nhặt rác là việc trên cát, không ai xuống nước để vớt rác, và mỗi trẻ luôn trong tầm mắt của một người lớn đã được phân công rõ.
Nên chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm hai ba trẻ với một người lớn, và chọn một khu vực có ranh giới rõ, như từ chòi cứu hộ tới một hàng cây. Đặt một điểm hẹn dễ thấy, dặn trẻ nếu lạc thì đứng yên ở đó. Với trẻ nhỏ, có thể cho đội mũ cùng màu để người lớn dễ nhận ra giữa bãi đông.
Nắng và nóng cũng là mối lo thật. Một buổi nhặt rác nên kéo dài vừa phải, chọn sáng sớm hoặc chiều muộn, có nghỉ uống nước giữa chừng. Nếu ai có vấn đề sức khoẻ, dị ứng hay cần thuốc thường xuyên, hãy mang theo và hỏi ý kiến bác sĩ khi cần. Mục tiêu là cả nhà về nhà vui vẻ, không phải nhặt được nhiều nhất.
Một buổi sáng trên bãi cát
Sáu giờ sáng, nước vừa rút, cát còn ẩm và mát. Hai mẹ con đi chậm dọc đường rác dạt mà sóng để lại, nơi rong biển khô xếp thành một vệt dài. Đứa bé reo lên vì tìm thấy một chiếc dép tổ ong lẻ, rồi một nắp chai màu xanh, rồi lại một nắp chai màu đỏ. Người mẹ dừng lại khi thấy một con sứa trong suốt nằm trên cát, nắm tay con lùi ra xa, giải thích rằng dù nằm đó nó vẫn có thể đốt. Khi mặt trời lên cao, túi của hai mẹ con đầy nắp chai nhiều hơn mọi thứ khác.
Cảnh ấy diễn ra ở rất nhiều bãi biển, và nó cho thấy một điều thú vị: trẻ em thường nhận ra quy luật trong rác nhanh hơn người lớn. Các em sẽ hỏi vì sao nắp chai nhiều thế, vì sao dép chỉ có một chiếc, vì sao có chai in chữ nước ngoài. Mỗi câu hỏi là một cánh cửa để nói về sông ngòi, hải lưu và thói quen dùng đồ nhựa.
Đừng bỏ qua những phát hiện không phải rác: vỏ ốc rỗng, xương mực, hạt giống trôi dạt, dấu chân chim. Hãy ngắm, chụp ảnh rồi để lại tại chỗ, vì vỏ ốc rỗng có thể là nhà tương lai của một con ốc mượn hồn, và cát cần những vụn vỏ ấy.
Ghi lại để rác trở thành dữ liệu
Phần ít người làm nhưng có giá trị lớn nhất là ghi chép. Thay vì chỉ cân tổng số túi rác, hãy đếm theo loại: bao nhiêu chai nhựa, bao nhiêu nắp chai, bao nhiêu túi nilon, hộp xốp, mảnh lưới, đầu lọc thuốc lá. Trẻ em rất thích phần này, vì nó giống một cuộc điều tra. Một tờ giấy kẻ sẵn vài cột là đủ.
Những con số tưởng nhỏ ấy, khi được nhiều nhóm ở nhiều bãi biển ghi theo cùng một cách, trở thành bức tranh mà các nhà khoa học gọi là khoa học công dân. Chúng cho biết loại rác nào phổ biến nhất ở từng vùng, mùa nào rác dạt nhiều, rác đến từ đất liền hay từ nghề cá, từ đó giúp chính quyền và các tổ chức chọn đúng thứ cần giảm.
Ở nhà, cả gia đình có thể xem lại tờ ghi chép và tự hỏi: trong những thứ nhặt được, nhà mình đang dùng món nào? Nếu câu trả lời là chai nước nhỏ và ống hút, đó chính là món đáng thử bớt đầu tiên. Vòng tròn khép lại từ bãi biển về tới căn bếp.
Những điều nên giữ cho bãi biển
Không đào bới cồn cát, không nhổ cây bò trên cát. Những dây muống biển, cỏ cát giữ cho cồn cát không bị gió thổi đi, và là chỗ ở của côn trùng, chim. Nhặt rác giữa đám cây thì nhẹ tay, không giẫm nát.
Không làm phiền chim và sinh vật trên bãi. Nếu có đàn chim đang kiếm ăn ở mép nước, hãy đi vòng xa. Cua chạy trên cát, ốc mượn hồn trong vỏ, sao biển dạt bờ đều nên được để yên.
Không lật đá ở bãi đá rồi bỏ đó. Dưới mỗi hòn đá là cả một thế giới nhỏ. Nếu muốn nhặt rác kẹt dưới đá, hãy lật nhẹ, nhặt xong đặt lại đúng chiều, và không lội bãi đá khi không có giày.
Không mang về vỏ ốc, san hô, đá. Một vỏ ốc nghe thì nhỏ, nhưng nếu mỗi người mang một chiếc, bãi biển mất dần vật liệu và nơi ở của sinh vật.
Mang rác đi tới nơi xử lý. Đừng để túi rác đã nhặt nằm lại trên bãi; gió và triều sẽ đưa chúng trở lại biển. Hãy đưa tới điểm tập kết đã thoả thuận trước.
Biến buổi nhặt rác thành thói quen
Một buổi nhặt rác lớn mỗi năm có ý nghĩa, nhưng một thói quen nhỏ mỗi lần ra biển còn có ý nghĩa hơn. Nhiều gia đình có luật riêng: mỗi lần đi biển, mỗi người nhặt ít nhất vài món rác trước khi về. Không cần tổ chức gì, chỉ cần một chiếc túi vải trong ba lô và đôi găng tay.
Với trẻ lớn hơn, có thể cùng con theo dõi một đoạn bãi biển quen thuộc qua nhiều mùa: mùa nào rác nhiều, sau những trận mưa lớn rác thay đổi ra sao. Đây là một dự án khám phá thực thụ, giúp các em hiểu biển là một hệ thống sống, thay đổi theo thời tiết và theo hành vi con người.
Điều quan trọng nhất là giữ cho việc này vui. Không chấm điểm ai nhặt nhiều nhất, không trách ai nhặt ít. Một đứa trẻ nhớ về buổi sáng ngắm bình minh và tìm được chiếc nắp chai màu tím hiếm hoi sẽ muốn quay lại; một đứa trẻ bị thúc ép thi đua sẽ chỉ nhớ cái nắng.
Câu hỏi thường gặp
Đi nhặt rác bãi biển cần chuẩn bị những gì?
Cần găng tay cho mỗi người, giày hoặc dép bít mũi đế dày, túi vải hoặc bao tải để chia loại rác, một hộp cứng có nắp cho vật sắc, mũ, áo dài tay, kem chống nắng và nước uống. Nên xem giờ thuỷ triều và thời tiết trước khi đi.
Trẻ em có nên tham gia nhặt rác bãi biển không?
Có, nếu có người lớn kèm sát và trẻ chỉ nhặt những thứ an toàn như chai nhựa, nắp chai, túi nilon khi đeo găng. Trẻ không xuống nước vớt rác, không nhặt vật sắc, kim tiêm hay sinh vật dạt bờ, và luôn ở trong tầm mắt của người lớn được phân công.
Thấy kim tiêm hay vật lạ trên bãi biển thì làm sao?
Không tự nhặt kim tiêm, ống tiêm, can hoá chất hay vật nghi là vật nổ. Hãy giữ mọi người tránh xa, đánh dấu vị trí và báo ban quản lý bãi biển hoặc chính quyền, công an địa phương; nếu thấy có nguy hiểm trước mắt thì gọi 113.
Sứa dạt lên bờ có còn đốt được không?
Có thể vẫn đốt được dù đã nằm trên cát lâu, vì các tế bào đốt trên xúc tu vẫn hoạt động. Không chạm vào sứa dạt bờ, kể cả bằng găng mỏng; nếu ai bị đốt, hãy đưa lên chỗ khô và đến cơ sở y tế, nặng thì gọi 115.
Vì sao nên đếm và ghi lại loại rác nhặt được?
Ghi theo loại cho biết thứ rác nào phổ biến nhất ở bãi biển đó, mùa nào dạt nhiều, rác đến từ đất liền hay nghề cá. Khi nhiều nhóm ghi theo cùng một cách, dữ liệu này giúp các nhà khoa học và chính quyền chọn đúng loại rác cần giảm.
Có nên mang vỏ ốc đẹp về làm kỷ niệm không?
Không nên. Vỏ ốc rỗng có thể là nhà tương lai của ốc mượn hồn, và vụn vỏ là một phần vật liệu tạo nên bãi cát. Hãy ngắm, chụp ảnh rồi để lại tại chỗ, mang về nhà những bức ảnh và tờ ghi chép thay cho vỏ ốc.