Biển không phải là thế giới im lặng như một bộ phim tài liệu cũ từng gọi. Dưới mặt nước đầy âm thanh: tiếng cá voi hát, tiếng cá heo lách cách, tiếng tôm gõ mõ búng càng lách tách như mỡ rán, tiếng sóng, tiếng mưa. Với nhiều sinh vật biển, nghe quan trọng hơn nhìn, vì ánh sáng tắt rất nhanh khi xuống sâu còn âm thanh thì đi rất xa. Tiếng ồn do con người tạo ra từ tàu thuyền, máy móc, công trình đang làm thế giới âm thanh ấy trở nên ồn ã như một quán cà phê đông người.
Hãy hình dung bạn phải nói chuyện với người thân ở đầu kia một căn phòng trong khi có ai đó chạy máy khoan cạnh tai. Bạn phải nói to hơn, nói lặp lại, hoặc bỏ cuộc. Các nhà khoa học đã quan sát thấy một số loài cá voi cũng làm như vậy: chúng gọi to hơn, đổi cách gọi, hoặc tránh xa những vùng biển ồn. Ô nhiễm tiếng ồn vô hình, nhưng tác động của nó có thật.
Vì sao âm thanh quan trọng với sinh vật biển
Trong nước, ánh sáng bị hấp thụ rất nhanh. Chỉ cần xuống vài chục mét là màu đỏ đã biến mất, xuống sâu hơn nữa là bóng tối. Nhưng âm thanh lại đi trong nước nhanh hơn trong không khí khoảng bốn lần, và đi xa hơn rất nhiều. Vì thế, trong lòng biển, tai là giác quan quý hơn mắt.
Cá voi tấm sừng như cá voi lưng gù dùng những tiếng kêu trầm để gọi nhau qua những khoảng cách rất xa. Tiếng hát dài và phức tạp của cá voi lưng gù đực vào mùa sinh sản là một trong những âm thanh nổi tiếng nhất của tự nhiên. Cá heo và cá nhà táng thì phát ra những chuỗi tiếng lách cách, nghe tiếng vọng dội lại để "nhìn" con mồi và đường đi trong bóng tối, gọi là định vị bằng tiếng vang.
Không chỉ thú biển. Nhiều loài cá phát ra tiếng gầm gừ, lục cục khi tìm bạn đời hay bảo vệ lãnh thổ. Tôm gõ mõ búng càng tạo ra tiếng nổ nhỏ, hàng nghìn con cùng búng làm rạn san hô vang lên lách tách không ngớt. Với sinh vật biển, âm thanh là điện thoại, là bản đồ, là chuông báo động.
Âm thanh trong biển: của tự nhiên và của con người
Không phải âm thanh nào của con người cũng có hại như nhau. Bảng dưới đây xếp cạnh nhau một số nguồn âm thanh thường gặp để thấy chúng khác nhau ở đâu.
| Nguồn âm thanh | Đặc điểm | Có thể ảnh hưởng thế nào |
|---|---|---|
| Tiếng cá voi, cá heo, cá, tôm gõ mõ | Âm thanh tự nhiên, sinh vật đã thích nghi qua hàng triệu năm | Là một phần của đời sống biển |
| Mưa, sóng, gió, động đất dưới đáy | Tự nhiên, thay đổi theo thời tiết và mùa | Sinh vật đã quen sống chung |
| Tàu hàng lớn | Tiếng ồn trầm, liên tục, lan rất xa dọc các tuyến hàng hải | Che lấp tiếng gọi tầm thấp của cá voi tấm sừng |
| Tàu nhỏ, ca nô cao tốc | Tiếng ồn cao hơn, gần bờ, lúc có lúc không | Làm xáo trộn cá heo, cá trên rạn ở vùng đông tàu |
| Khảo sát địa chấn đáy biển | Những tiếng nổ khí nén rất mạnh, lặp lại đều đặn | Có thể khiến sinh vật né tránh vùng rộng |
| Đóng cọc công trình biển | Tiếng đập mạnh, kéo dài theo tiến độ thi công | Cá và thú biển có thể rời khỏi khu vực trong thời gian thi công |
| Sóng âm quân sự cường độ cao | Âm thanh rất mạnh dùng để dò tìm dưới nước | Đã được liên hệ với một số vụ cá voi mắc cạn hàng loạt |
Điểm khác biệt lớn giữa âm thanh tự nhiên và tiếng ồn của con người là tốc độ thay đổi. Biển đã có tiếng sóng, tiếng mưa hàng triệu năm, nhưng tiếng máy tàu chỉ mới xuất hiện trong hơn một thế kỷ, và tăng lên rất nhanh cùng với thương mại đường biển.
Khi biển bỗng yên lặng
Một câu chuyện được các nhà nghiên cứu cá voi kể lại nhiều lần: ở một vùng biển phía bắc Đại Tây Dương, những ngày giao thông tàu biển tạm ngưng bất thường đã trùng với một đợt các nhà khoa học đang thu mẫu phân cá voi để đo hoóc môn căng thẳng. Họ nhận thấy khi biển bớt ồn, mức hoóc môn căng thẳng ở cá voi giảm xuống. Đó là một trong những bằng chứng đầu tiên cho thấy tiếng ồn tàu biển có thể ảnh hưởng đến cá voi ngay cả khi không làm chúng bị thương.
Hình dung một chiếc micro thả sâu dưới biển, ghi âm suốt nhiều tháng. Bình thường, nền âm thanh là một tiếng ù trầm không dứt của tàu bè từ xa. Rồi có những ngày tiếng ù ấy lặng đi. Trong khoảng im lặng hiếm hoi đó, tiếng gọi của cá voi bỗng nổi lên rõ ràng, trong vắt, vang xa như tiếng chuông gió trong một căn nhà vắng.
Những khoảnh khắc ấy giúp các nhà khoa học hình dung biển từng nghe như thế nào trước khi có tàu máy. Nó cũng cho thấy một tin tốt: khác với rác nhựa hay hoá chất, tiếng ồn biến mất ngay khi nguồn ồn tắt. Không có "tiếng ồn tồn dư" nào ở lại trong nước.
Cá con tìm về rạn nhờ tiếng ồn tự nhiên
Một trong những phát hiện thú vị nhất về âm thanh biển liên quan đến cá con. Nhiều loài cá rạn san hô đẻ trứng trôi ra biển khơi; ấu trùng lớn lên ở đó rồi phải tìm đường quay về một rạn để định cư. Các nghiên cứu cho thấy ấu trùng cá có thể dùng âm thanh của rạn, tiếng lách tách của tôm gõ mõ, tiếng cá gầm gừ, để định hướng về phía rạn.
Một rạn san hô khoẻ mạnh nghe rất "náo nhiệt", còn một rạn đã suy thoái thì yên lặng hơn hẳn. Các nhà khoa học đã thử phát âm thanh của rạn khoẻ qua loa đặt dưới nước ở những rạn hư hại, và ghi nhận cá con tìm đến nhiều hơn. Đây là một ý tưởng phục hồi rạn đang được nghiên cứu thêm, không phải phép màu, nhưng cho thấy âm thanh là một phần của sức sống biển.
Điều này cũng có mặt trái: tiếng ồn của tàu thuyền có thể che lấp âm thanh rạn, khiến cá con lạc đường, hoặc khiến chúng phản ứng chậm với kẻ săn mồi vì bị phân tâm. Trong các thí nghiệm, cá non tiếp xúc với tiếng ồn động cơ đôi khi né tránh kém hơn. Một rạn ở ngay cạnh tuyến tàu đông đúc vì thế không chỉ phải chịu sóng, mà còn chịu cả tiếng.
Hiểu lầm về tiếng ồn dưới biển
Vì tiếng ồn dưới nước không nghe được từ trên bờ, nó thường bị xem nhẹ hoặc hiểu sai. Dưới đây là vài cách nghĩ hay gặp và điều các nhà nghiên cứu đã biết.
- "Dưới biển yên tĩnh, ồn ào chỉ là chuyện trên bờ." Biển vốn đầy âm thanh tự nhiên, và tiếng máy tàu lan dưới nước xa hơn nhiều so với trong không khí, nên vùng ảnh hưởng của một con tàu lớn rộng hơn ta tưởng.
- "Cá voi chỉ cần bơi ra chỗ khác là xong." Cá voi có những vùng kiếm ăn, sinh sản, tuyến di cư riêng. Phải rời bỏ những vùng ấy có nghĩa là mất thức ăn, mất chỗ nuôi con, hoặc phải đi đường vòng tốn sức.
- "Chỉ những tiếng nổ lớn mới gây hại." Tiếng ồn mạnh có thể gây tổn thương trực tiếp, nhưng tiếng ù trầm kéo dài của giao thông tàu biển lại ảnh hưởng theo kiểu khác: che lấp tiếng gọi, gây căng thẳng lâu ngày.
- "Cá không có tai nên không nghe được." Cá không có vành tai như người nhưng có tai trong và đường bên dọc thân để cảm nhận rung động. Nhiều loài cá nghe khá tốt và dùng âm thanh để giao tiếp.
- "Không có cách nào làm biển bớt ồn." Tàu chạy chậm, chân vịt êm hơn, tuyến đường hợp lý và lịch thi công tránh mùa nhạy cảm đều có tác dụng, và tiếng ồn mất đi ngay khi nguồn tắt.
Những cách làm biển yên hơn
Tàu chạy chậm lại. Ở nhiều tàu, giảm tốc độ làm tiếng ồn giảm rõ rệt, đồng thời tiết kiệm nhiên liệu và giảm nguy cơ va chạm với cá voi. Một số vùng biển có cá voi đã áp dụng khu vực khuyến khích tàu giảm tốc.
Thiết kế chân vịt và thân tàu êm hơn. Phần lớn tiếng ồn của tàu đến từ chân vịt tạo bọt khí khi quay. Chân vịt được thiết kế tốt và bảo dưỡng sạch sẽ chạy êm hơn, đây là hướng mà ngành đóng tàu đang nghiên cứu.
Điều chỉnh tuyến đường. Dời tuyến hàng hải tránh khu vực cá voi kiếm ăn, sinh sản vào mùa nhất định giúp giảm cả tiếng ồn lẫn va chạm.
Hạn chế công trình ồn vào mùa nhạy cảm. Khảo sát địa chấn, đóng cọc có thể được lên lịch tránh mùa cá voi di cư hay sinh sản, dùng màn bọt khí quanh cọc để giảm tiếng đập lan ra.
Khu bảo tồn yên tĩnh. Một số khu bảo tồn biển trên thế giới bắt đầu đưa tiếng ồn vào danh sách những thứ cần quản lý, như một phần của chất lượng môi trường sống.
Người đi biển có thể làm gì
Với người đi tàu ngắm cá heo, cá voi, nguyên tắc chung là để con vật quyết định khoảng cách. Thuyền nên giảm tốc khi tới gần khu vực có thú biển, không đuổi theo, không chạy cắt ngang đường bơi, không vây quanh đàn, và tắt máy hoặc để máy chạy êm khi dừng quan sát. Một con cá heo tự bơi lại gần thuyền là khoảnh khắc đẹp; một con cá heo bị bao vây là con vật đang căng thẳng.
Người lái ca nô, mô tô nước ở vùng ven bờ cũng góp phần: chạy chậm ở vùng nước nông có rạn, thảm cỏ biển, nơi thú biển và rùa hay lui tới, tránh rồ ga liên tục. Tiếng ồn tốc độ cao không chỉ làm phiền sinh vật mà còn làm tăng nguy cơ va chạm với rùa biển đang ngoi lên thở.
Còn khi lặn ống thở hay lặn bình khí, bạn có thể tự trải nghiệm thế giới âm thanh ấy. Hãy dừng lại vài giây, giữ yên, và lắng nghe. Ở một rạn khoẻ, bạn sẽ nghe tiếng lách tách không ngớt như mưa rơi trên mái tôn. Khoảnh khắc ấy giúp người ta hiểu vì sao giữ cho biển yên cũng là một cách bảo vệ biển.
Câu hỏi thường gặp
Âm thanh đi trong nước khác trong không khí thế nào?
Âm thanh đi trong nước nhanh hơn trong không khí khoảng bốn lần và lan xa hơn nhiều, nhất là những âm trầm. Vì thế tiếng gọi của cá voi có thể truyền rất xa, nhưng tiếng ồn của tàu thuyền cũng vậy, lan rộng hơn nhiều so với tưởng tượng của người trên bờ.
Cá voi dùng âm thanh để làm gì?
Cá voi tấm sừng như cá voi lưng gù dùng tiếng kêu trầm để gọi nhau và hát vào mùa sinh sản. Cá voi có răng như cá nhà táng và cá heo phát tiếng lách cách rồi nghe tiếng vọng để định vị con mồi và đường đi, gọi là định vị bằng tiếng vang.
Tiếng ồn tàu biển có làm hại cá voi không?
Các nghiên cứu cho thấy tiếng ồn tàu có thể che lấp tiếng gọi của cá voi, khiến chúng phải gọi to hơn, đổi cách gọi hoặc rời khỏi vùng ồn, và có liên hệ với mức hoóc môn căng thẳng cao hơn. Mức độ ảnh hưởng cụ thể khác nhau giữa các loài và vẫn đang được nghiên cứu.
Rạn san hô có phát ra âm thanh không?
Có. Một rạn khoẻ vang lên tiếng lách tách không ngớt của tôm gõ mõ búng càng, tiếng cá gầm gừ, gõ lục cục. Ấu trùng của nhiều loài cá được cho là dùng những âm thanh này để tìm đường về rạn, nên rạn càng khoẻ thì càng náo nhiệt.
Tiếng ồn dưới biển có mất đi khi tàu dừng không?
Có. Khác với rác nhựa hay hoá chất tồn tại lâu, tiếng ồn biến mất gần như ngay khi nguồn ồn tắt. Đó là lý do giảm tốc độ tàu, thay đổi tuyến đường hay tạm dừng công trình vào mùa nhạy cảm có thể mang lại hiệu quả nhanh.
Khi đi tàu ngắm cá heo nên cư xử thế nào?
Thuyền nên giảm tốc khi tới gần, không đuổi theo, không chạy cắt ngang đường bơi hay vây quanh đàn, giữ khoảng cách và để con vật tự quyết định có lại gần hay không. Không cho ăn, không xuống nước bơi cùng khi chưa được người quản lý khu vực cho phép.