Biển có màu xanh chủ yếu vì chính nước biển "ăn" mất phần ánh sáng đỏ, cam, vàng của Mặt Trời, còn ánh sáng xanh thì đi sâu được và bị tán xạ ngược lên mắt ta. Một cốc nước trông trong suốt, nhưng xếp hàng chục mét nước chồng lên nhau thì phần đỏ bị nuốt dần, chỉ còn lại màu lam. Bầu trời phản chiếu có góp vào, nhưng chỉ là phần phụ — ngay cả ngày mây xám, người lặn ở dưới vẫn thấy cả thế giới xanh lam.
Câu hỏi thú vị hơn là vì sao biển không cùng một màu ở mọi nơi. Có nơi xanh ngọc như viên đá quý, có nơi xanh thẳm gần như đen, có nơi xanh lục rêu, có nơi nâu đục như nước sông. Mỗi màu là một manh mối về độ sâu, đáy biển, sự sống và bùn cát trong nước. Mục từ này giúp bạn "đọc" màu biển như các nhà hải dương học vẫn làm.
Nước hấp thụ ánh sáng theo từng màu
Ánh sáng Mặt Trời là hỗn hợp của mọi màu. Khi đi vào nước, mỗi màu bị hấp thụ với tốc độ khác nhau. Màu đỏ mất đi nhanh nhất, chỉ sau vài mét nước đã yếu hẳn; tiếp theo là cam, vàng; màu xanh lục đi xa hơn; màu xanh lam đi xa nhất. Ở vùng biển khơi trong vắt, ánh xanh lam có thể xuyên xuống hàng trăm mét trước khi tắt hẳn.
Những người mới lặn ống thở thường ngạc nhiên vì điều này: một vật màu đỏ chói mang xuống sâu một quãng đã trông nâu sẫm; con cá có vây đỏ trông xám xịt. Muốn thấy lại màu đỏ thật của san hô, người chụp ảnh dưới nước phải mang theo nguồn sáng riêng chiếu gần.
Ngoài hấp thụ, các phân tử nước và hạt li ti còn tán xạ ánh sáng theo mọi hướng, và ánh xanh bị tán xạ nhiều hơn. Phần ánh sáng xanh bị bật ngược lên khỏi mặt nước chính là màu biển mà ta nhìn thấy từ trên bờ.
Đọc màu biển: mỗi màu kể chuyện gì
Màu nước là kết quả cộng lại của nước, đáy biển, sinh vật phù du và bùn cát. Một bảng tra nhanh để đoán biển đang nói gì:
| Màu thường thấy | Vì sao | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Xanh thẳm, xanh sapphire | Nước sâu, rất trong, ít tảo và bùn cát; chỉ ánh xanh lam được tán xạ ngược lên | Biển khơi nhiệt đới, xa bờ |
| Xanh ngọc, xanh lơ sáng | Nước nông, trong, đáy cát trắng phản chiếu ánh sáng lên lại | Đầm phá san hô, bãi cát trắng ven đảo |
| Xanh lục | Nhiều tảo và sinh vật phù du, sắc tố diệp lục hấp thụ ánh lam, trả về ánh lục | Vùng nước trồi, biển ôn đới, ven bờ giàu dinh dưỡng |
| Nâu, vàng đục | Phù sa, bùn cát từ sông đổ ra hoặc bị sóng khuấy lên từ đáy | Cửa sông lớn, ven bờ sau mưa lũ, ngày biển động |
| Đỏ, hồng, nâu đỏ | Một số loài tảo nở hoa dày đặc | Từng vùng nhỏ, theo đợt |
| Đen sẫm, xám | Nước rất sâu và tối, hoặc trời u ám, hoặc nhìn từ góc thấp | Biển khơi ngày nhiều mây |
Cùng một bãi biển có thể đổi màu trong ngày: sáng sớm xanh xám, trưa xanh ngọc rực rỡ khi Mặt Trời lên cao chiếu thẳng xuống đáy cát, chiều lại sẫm dần. Màu biển trong ảnh du lịch thường được chụp vào buổi trưa nắng vì thế. Khi đọc bảng này, hãy nhớ một vùng biển có thể mang nhiều màu cùng lúc, chồng lên nhau theo từng dải.
Màu xanh thẳm là màu của một "sa mạc"
Đây là điều ngược với trực giác nhất. Màu xanh thẳm trong vắt mà ta gắn với biển đẹp thường là dấu hiệu nước rất nghèo dinh dưỡng, ít sinh vật phù du. Không có gì làm đục nước, nên ánh sáng đi sâu và chỉ còn màu lam tinh khiết trở lên.
Ngược lại, những vùng biển xanh lục, hơi đục là nơi đầy tảo li ti, nuôi được đàn cá đông đúc, chim biển và cả cá voi. Nhiều ngư trường giàu nhất thế giới có nước trông kém đẹp hơn hẳn những vùng biển xanh ngọc trên bưu thiếp.
Điều này không có nghĩa nước trong là xấu. Rạn san hô sống trong vùng nước trong, nghèo dinh dưỡng, và chúng giải bài toán thiếu thức ăn bằng cách sống chung với tảo trong cơ thể và tái sử dụng dinh dưỡng rất khéo. Nhưng nó giúp ta hiểu: đẹp theo mắt người và giàu sự sống theo nghĩa sinh học là hai chuyện khác nhau.
Người lặn biển cũng biết điều này theo cách riêng: những chuyến lặn có tầm nhìn xa hun hút thường ở vùng nước nghèo dinh dưỡng, còn ở vùng nước hơi đục, giàu sinh vật phù du, tầm nhìn ngắn hơn nhưng lại hay gặp những sinh vật lớn kéo về kiếm ăn.
Một chuyến tàu từ cửa sông ra khơi
Tàu rời cảng cửa sông khi nước còn đục màu cà phê sữa, cuốn theo những cụm lục bình trôi. Chừng một giờ sau, mũi tàu cắt qua một đường ranh rõ như vạch kẻ: bên này nâu vàng, bên kia xanh lục rêu. Đi tiếp nữa, nước trong dần, xanh lục chuyển sang xanh lam. Đến giữa trưa, nhìn qua mạn tàu xuống chỉ thấy một màu lam đậm đặc, sâu hun hút, tia nắng xuyên xuống thành những cột sáng tụ về một điểm tối bên dưới. Người đứng mũi tàu không ai nói gì, chỉ nhìn.
Những đường ranh màu ấy là nơi hai khối nước khác nhau gặp nhau: nước sông nhẹ, đục nổi lên trên; nước biển mặn, nặng, trong hơn nằm dưới. Ở ranh giới thường có bọt, rong, rác trôi tụ lại, và đôi khi có cả chim biển kiếm ăn vì cá nhỏ cũng tụ ở đó.
Ven biển Việt Nam, những cửa sông lớn như sông Hồng, sông Cửu Long mỗi mùa lũ đổ ra lượng phù sa khổng lồ, nhuộm nâu cả một vùng biển rộng. Màu nâu ấy không phải là bẩn mà là đất màu từ thượng nguồn, chính nó bồi đắp nên các vùng đồng bằng và bãi bồi ven biển.
Những vùng biển mang tên một màu
Trên bản đồ thế giới có những vùng biển được đặt tên theo màu sắc, và mỗi cái tên đều gợi một câu chuyện. Hoàng Hải, hay biển Vàng, nằm giữa Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên, mang tên đó vì phù sa vàng của những con sông lớn đổ vào nhuộm màu nước ven bờ. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy bùn cát từ đất liền có thể đổi màu cả một vùng biển.
Với Biển Đỏ hay Biển Đen, nguồn gốc tên gọi không rõ ràng như vậy. Có giả thuyết cho rằng Biển Đỏ được gọi theo những đợt tảo nở hoa nhuộm đỏ mặt nước, có giả thuyết lại cho rằng tên gọi xuất phát từ cách người xưa dùng màu sắc để chỉ phương hướng. Nước Biển Đỏ thật ra trong và xanh như nhiều vùng biển nhiệt đới khác. Vì vậy, đừng vội đoán màu nước từ tên gọi trên bản đồ.
Một điều thú vị khác: các nghiên cứu dài hạn bằng vệ tinh gợi ý rằng màu của nhiều vùng biển đang thay đổi rất nhẹ qua vài chục năm, khó thấy bằng mắt thường nhưng đo được bằng máy. Các nhà khoa học cho rằng đó là dấu hiệu cộng đồng sinh vật phù du đang chuyển biến khi đại dương ấm lên, và họ đang tiếp tục theo dõi để hiểu rõ hơn.
Vệ tinh nhìn màu biển để làm gì?
Đếm tảo từ vũ trụ. Diệp lục trong tảo hấp thụ ánh xanh lam và đỏ, trả về ánh xanh lục. Đo chính xác tỷ lệ các màu, các nhà khoa học suy ra lượng tảo trong lớp nước mặt trên toàn đại dương, theo từng ngày.
Theo dõi tảo nở hoa. Những vệt màu bất thường xuất hiện trên ảnh vệ tinh giúp cảnh báo sớm các đợt tảo nở hoa ven bờ, để địa phương kịp khuyến cáo người nuôi trồng và người tắm biển.
Thấy phù sa và ô nhiễm. Vệt nước nâu từ cửa sông, vệt nước đục sau bão, vết dầu loang đều hiện rõ trên ảnh, cho biết chúng trôi về đâu.
Đo sức khoẻ của hành tinh. Tảo biển tạo ra một phần rất lớn lượng ô-xy của Trái Đất và hút các-bô-níc. Theo dõi màu biển qua nhiều năm là cách theo dõi "lá phổi xanh" này đang mạnh lên hay yếu đi.
Kiểm chứng dưới thực địa. Ảnh vệ tinh chỉ đáng tin khi được so với số đo thật. Vì vậy các tàu nghiên cứu vẫn đều đặn múc mẫu nước, lọc tảo và đo ánh sáng dưới nước, để hiệu chỉnh những gì máy móc nhìn thấy từ trên cao. Một bức ảnh màu biển đẹp trên màn hình là kết quả của cả nghìn lần múc nước như thế.
Những hiểu lầm hay gặp về màu biển
Một số câu trả lời quen thuộc chỉ đúng một phần:
- "Biển xanh vì phản chiếu bầu trời." Bầu trời có góp phần ở mặt nước, nhất là khi nhìn xa và nghiêng, nhưng màu xanh chủ yếu đến từ chính nước. Ngày u ám, biển vẫn xanh khi nhìn từ dưới nước.
- "Nước biển có chất tạo màu xanh." Không có thuốc nhuộm nào. Nước tinh khiết vốn hấp thụ một chút ánh đỏ, nên một khối nước đủ dày tự có màu lam nhạt.
- "Nước đục là nước bẩn." Nước đục có thể chỉ là phù sa hay sinh vật phù du dồi dào. Ô nhiễm thì phải dựa vào quan trắc, không đoán bằng mắt.
- "Biển xanh ngọc là biển sâu." Ngược lại, xanh ngọc thường là nước nông trên đáy cát sáng; biển sâu cho màu lam đậm.
Lần tới đứng trên bờ, hãy thử đọc biển: chỗ nào xanh ngọc là nước nông trên cát, chỗ nào sẫm hơn có thể là đá, cỏ biển hay rãnh sâu, chỗ nào nâu là phù sa. Đó cũng là kiến thức hữu ích khi tắm biển, vì một vệt nước sẫm giữa vùng sóng có khi là rãnh của dòng chảy xa bờ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước biển màu xanh mà nước trong cốc lại trong suốt?
Mỗi lớp nước mỏng chỉ hấp thụ ánh đỏ rất ít, một cốc nước quá mỏng nên không thấy màu. Khi ánh sáng đi qua hàng chục mét nước, phần đỏ bị nuốt hết, chỉ còn ánh xanh lam tán xạ ngược lên, nên khối nước lớn trông xanh.
Biển xanh có phải vì phản chiếu bầu trời không?
Chỉ một phần. Bầu trời phản chiếu trên mặt nước, nhất là khi nhìn xa, nhưng màu chính đến từ việc nước hấp thụ ánh đỏ và tán xạ ánh xanh. Người lặn dưới nước vào ngày nhiều mây vẫn thấy mọi thứ xanh lam.
Vì sao có vùng biển màu xanh ngọc?
Màu xanh ngọc thường xuất hiện ở vùng nước nông, trong, đáy là cát trắng. Ánh sáng xuyên xuống chạm đáy cát sáng rồi phản chiếu ngược lên, pha giữa màu lam của nước và màu sáng của cát thành xanh ngọc.
Nước biển màu nâu đục có bẩn không?
Không nhất thiết. Màu nâu thường do phù sa từ sông đổ ra hoặc cát bùn bị sóng khuấy lên. Muốn biết nước có ô nhiễm hay không phải dựa vào quan trắc và thông báo của cơ quan chức năng, không thể đoán bằng mắt.
Vì sao dưới nước màu đỏ biến mất?
Ánh sáng đỏ bị nước hấp thụ nhanh nhất, chỉ sau vài mét đã yếu hẳn. Vì thế ở độ sâu một chút, vật màu đỏ trông nâu xám. Người chụp ảnh dưới nước phải mang nguồn sáng riêng chiếu gần để thấy lại màu thật.
Nhìn màu biển từ vệ tinh để làm gì?
Màu biển cho biết lượng tảo trong nước, vệt phù sa, tảo nở hoa và vết dầu loang. Các nhà khoa học dùng ảnh vệ tinh để theo dõi sức khoẻ của đại dương, ngư trường và cảnh báo sớm các hiện tượng ven bờ.