ChieuSau.comChiều Sâu
Giữ cho biển còn sống

Vùng chết thiếu oxy ở biển: khi nước thải và phân bón làm ngạt vùng nước ven bờ

Vùng chết là vùng nước biển thiếu oxy tới mức cá phải bỏ đi, sinh vật đáy chết ngạt. Thủ phạm thường là phân bón và nước thải từ đất liền làm tảo nở rộ rồi thối rữa.

Murky green coastal water with a dense algal bloom near the surface, a few fish swimming away toward clearer blue water, split shot half above half below water

Vùng chết ở biển là những vùng nước, thường gần đáy, thiếu oxy tới mức cá và tôm phải bỏ đi, còn những sinh vật không chạy được như sò, giun, hải sâm thì chết ngạt. Nghe có vẻ lạ, vì thủ phạm chính lại là "chất dinh dưỡng": phân bón trôi từ đồng ruộng và nước thải từ khu dân cư theo sông ra biển, nuôi tảo mọc quá nhiều, rồi khi tảo chết và thối rữa, vi khuẩn phân huỷ chúng dùng hết oxy trong nước.

Hãy hình dung một bể cá cảnh được cho ăn quá tay mỗi ngày. Thức ăn thừa thối dưới đáy, nước đục dần, cá bắt đầu ngoi lên đớp khí. Một vịnh, một cửa sông bị nạp quá nhiều dinh dưỡng cũng diễn ra y như vậy, chỉ là trên quy mô lớn hơn rất nhiều. Tin tốt là khi dòng dinh dưỡng giảm, nhiều vùng nước có thể hồi phục.

Năm bước dẫn tới một vùng chết

Vùng chết không xuất hiện trong một ngày. Các nhà hải dương học mô tả nó như một chuỗi phản ứng dây chuyền, mỗi bước kéo theo bước sau. Hiểu chuỗi này giúp biết nên cắt nó ở khâu nào.

  1. Dinh dưỡng đổ ra biển. Phân bón chứa nitơ, phốt pho từ ruộng đồng, chất thải chăn nuôi, nước thải sinh hoạt chưa xử lý theo mưa và sông đổ ra cửa biển.
  2. Tảo nở rộ. Ở vùng nước ven bờ ấm, nhiều nắng, các loài tảo nhỏ được "bón phân" nên sinh sôi bùng lên, nước chuyển màu xanh đục, nâu hay đỏ.
  3. Tảo chết và chìm xuống. Tảo sống ngắn ngày; khi hết dinh dưỡng hoặc đổi thời tiết, chúng chết hàng loạt và chìm dần xuống đáy.
  4. Vi khuẩn phân huỷ, dùng hết oxy. Vi khuẩn phân huỷ xác tảo hô hấp rất mạnh, rút cạn oxy trong lớp nước gần đáy.
  5. Nước phân tầng, oxy không được bổ sung. Vào mùa nóng, nước mặt ấm và nhẹ nằm trên nước đáy lạnh và nặng, hai lớp ít trộn vào nhau, nên oxy từ không khí không xuống được tới đáy. Vùng chết hình thành và có thể kéo dài nhiều tuần.

Cả chuỗi này được các nhà khoa học gọi là phú dưỡng, nghĩa là nước bị nạp quá nhiều chất dinh dưỡng. Nó cho thấy một điều quan trọng: vấn đề bắt đầu trên đất liền, có khi cách biển hàng trăm cây số. Giải pháp vì thế cũng phải bắt đầu từ đó.

Bên trong một vùng chết trông như thế nào

Hình dung một robot lặn được thả xuống đáy một vịnh rộng vào cuối mùa hè. Ở gần mặt nước, nước xanh lục đục ngầu vì tảo, vẫn có vài đàn cá nhỏ. Càng xuống sâu, ánh đèn rọi ra chỉ thấy nước mờ đục và lặng ngắt. Dưới đáy, lớp bùn phủ một màng vi khuẩn trắng nhạt, vài con cua nằm bất động, những con giun đã bò hẳn lên khỏi bùn như muốn thoát ra. Không có con cá nào.

Cảnh ấy cho thấy vì sao gọi là "vùng chết". Cá và tôm bơi được thì cố trốn khỏi vùng thiếu oxy, dồn về những vùng nước còn oxy, đôi khi tụ lại dày đặc ở rìa. Có những nơi ngư dân kể về những buổi sáng cua, tôm, cá bò lên sát bờ hàng loạt như chạy trốn khỏi thứ gì đó, chính là vì nước phía ngoài đã cạn oxy.

Sinh vật đáy như sò, hến, giun, hải sâm thì không chạy kịp. Chúng chết hàng loạt, xác chúng lại thành thức ăn cho vi khuẩn, càng tiêu thụ thêm oxy. Khi gió mùa đổi chiều hay bão tới trộn đều nước, oxy quay lại, nhưng phải mất nhiều thời gian sinh vật đáy mới tái lập.

Tảo nở hoa và "thuỷ triều đỏ": họ hàng của vùng chết

Tảo nở hoa là tên gọi chung khi tảo trong nước sinh sôi bùng lên tới mức đổi màu nước. Nhiều người gọi hiện tượng nước biển chuyển màu đỏ nâu là "thuỷ triều đỏ", dù nó chẳng liên quan gì tới thuỷ triều, và tảo cũng không phải lúc nào cũng màu đỏ. Tảo nở hoa có thể xảy ra tự nhiên ở những vùng nước trồi giàu dinh dưỡng, nhưng ô nhiễm dinh dưỡng từ đất liền làm nó xảy ra thường hơn và dày hơn.

Có hai kiểu gây hại. Kiểu thứ nhất là thiếu oxy khi tảo chết và phân huỷ, như đã kể. Kiểu thứ hai là một số loài tảo sinh ra độc tố, có thể làm cá chết, tích luỹ trong nhuyễn thể như sò, nghêu, và gây hại cho người nếu ăn phải. Đó là lý do ở nhiều nước, cơ quan chức năng theo dõi tảo và có thể tạm cấm thu hoạch nhuyễn thể ở vùng có tảo độc.

Với người đi biển, nguyên tắc đơn giản: nếu thấy nước đổi màu bất thường, có váng, mùi lạ, cá chết dạt bờ, hoặc có thông báo của chính quyền địa phương, đừng tắm, đừng bắt hay nhặt hải sản ở đó. Nếu thấy khó chịu sau khi tiếp xúc, hãy đến cơ sở y tế. Phân biệt loài tảo nào độc là việc của phòng thí nghiệm, không thể nhìn bằng mắt.

Hiểu lầm thường gặp về ô nhiễm ven bờ

Ô nhiễm ven bờ ít được chú ý hơn rác nhựa vì nó thường vô hình. Bảng dưới đây đặt cạnh nhau vài cách nghĩ phổ biến và điều khoa học đã biết.

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Biển rộng sẽ pha loãng hết nước thảiNước thải và phân bón dồn vào vùng nước nông ven bờ, vịnh kín, cửa sông, nơi nước trao đổi chậm, nên không được pha loãng như tưởng tượng
Chất dinh dưỡng thì có hại gìDinh dưỡng vừa đủ là tốt, quá nhiều thì tảo bùng lên, rồi chết và rút cạn oxy; liều lượng mới là vấn đề
Cá chết hàng loạt chắc chắn do có ai đổ chất độcNhiều vụ cá chết là do thiếu oxy hoặc tảo độc; nguyên nhân thật phải do cơ quan chuyên môn xét nghiệm mới biết
Nước trong là nước sạchNước trong vẫn có thể chứa vi khuẩn từ nước thải hay hoá chất hoà tan; nước đục cũng có thể chỉ vì phù sa tự nhiên
Ô nhiễm ven bờ chỉ do nhà máyNước thải sinh hoạt, phân bón nông nghiệp, chất thải chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ sản đều góp phần, mỗi nơi một tỷ trọng khác nhau

Vì nguyên nhân thường đến từ nhiều nguồn cùng lúc, giải quyết ô nhiễm ven bờ hiếm khi là việc của một ngành. Nó cần nông nghiệp, đô thị, nuôi trồng và người dân ven biển cùng điều chỉnh.

Vì sao vùng chết lại xuất hiện vào mùa hè

Phần lớn các vùng chết lớn trên thế giới xuất hiện theo mùa, thường mạnh nhất vào mùa hè. Lý do nằm ở nhiệt độ. Nước ấm giữ được ít oxy hoà tan hơn nước lạnh, giống như chai nước ngọt có ga để ngoài nắng mau hết ga hơn để trong tủ lạnh. Mùa hè cũng là lúc tảo mọc nhanh nhất, vi khuẩn hoạt động mạnh nhất.

Thêm vào đó là hiện tượng phân tầng: lớp nước mặt được nắng hun ấm, nhẹ hơn, nổi trên lớp nước lạnh nặng hơn ở đáy. Hai lớp như dầu nằm trên giấm, ít trộn vào nhau. Oxy từ không khí và từ tảo quang hợp ở mặt nước không xuống được tới đáy, trong khi vi khuẩn ở đáy cứ tiêu thụ. Khi bão hay gió mạnh mùa thu tới khuấy đảo nước, vùng chết thường tan đi.

Một ví dụ hay được nhắc trong sách giáo khoa là vùng chết hình thành gần như mỗi mùa hè ở vịnh Mexico, nơi một con sông lớn mang theo phân bón từ vùng nông nghiệp rộng lớn đổ ra. Biển nóng lên cũng khiến các nhà khoa học lo rằng vùng thiếu oxy có thể xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn ở nhiều nơi.

Những câu chuyện hồi phục

Vùng chết không phải là án chung thân. Ở một số vùng biển và cửa sông trên thế giới, khi các thành phố đầu tư xây nhà máy xử lý nước thải, nông dân giảm lượng phân bón dư thừa, trồng lại dải cây xanh ven sông để giữ đất và lọc nước, chất lượng nước đã cải thiện rõ rệt sau nhiều năm. Thảm cỏ biển quay lại, cá quay lại, người dân lại bơi được.

Rừng ngập mặn, đầm lầy ven biển và thảm cỏ biển là những bộ lọc tự nhiên. Rễ cây và lớp bùn giữ lại phù sa, hấp thụ bớt chất dinh dưỡng trước khi chúng ra biển. Bảo vệ những hệ sinh thái này vì thế là một cách giảm ô nhiễm ven bờ vừa rẻ vừa bền, lại đem đến nhiều lợi ích khác như chắn sóng, làm nơi ươm cá con.

Bài học chung từ những nơi hồi phục là: khi đã cắt được nguồn, biển có sức tự lành đáng ngạc nhiên. Nhưng việc cắt nguồn đòi hỏi kiên nhẫn và sự góp sức của rất nhiều người, từ người trồng lúa ở thượng nguồn tới người sống trong căn hộ ở thành phố.

Một gia đình góp phần giữ nước ven bờ sạch

Ô nhiễm dinh dưỡng là chuyện lớn, nhưng có những thói quen nhỏ chạm đúng vào nó.

  • Dùng phân bón cho vườn nhà, chậu cây đúng liều, không bón dư; dư thì nước mưa cuốn đi chứ cây không dùng hết.
  • Không đổ dầu mỡ, hoá chất, thuốc, sơn thừa xuống cống; mang tới điểm thu gom nếu có.
  • Giữ bể phốt, hệ thống thoát nước của nhà được bảo dưỡng, không để tràn ra kênh rạch.
  • Dùng chất tẩy rửa vừa đủ; nhiều sản phẩm có ghi thành phần, chọn loại ít phốt phát nếu có thể.
  • Ủng hộ và tham gia các hoạt động trồng, bảo vệ rừng ngập mặn và cây xanh ven sông ở địa phương.
  • Khi đi biển, nếu thấy nước đổi màu, cá chết dạt bờ, hãy báo chính quyền địa phương và không bắt, nhặt hải sản ở đó.

Không cần làm tất cả, và cũng không cần cảm thấy mình có lỗi. Mỗi thói quen nhỏ là một phần dinh dưỡng thừa không bao giờ chạm tới biển.

Câu hỏi thường gặp

Vùng chết ở biển là gì?

Vùng chết là vùng nước biển, thường gần đáy, thiếu oxy hoà tan tới mức cá, tôm phải bỏ đi và sinh vật đáy không chạy được thì chết ngạt. Chúng thường xuất hiện ở vịnh, cửa sông, vùng ven bờ nhận nhiều phân bón và nước thải từ đất liền.

Vì sao phân bón lại làm biển thiếu oxy?

Phân bón trôi ra biển nuôi tảo mọc bùng lên. Khi tảo chết và chìm xuống đáy, vi khuẩn phân huỷ chúng dùng rất nhiều oxy. Nếu nước không được khuấy trộn, oxy ở lớp đáy cạn dần và sinh vật không sống nổi.

Thuỷ triều đỏ có phải là thuỷ triều không?

Không. Thuỷ triều đỏ là cách gọi dân gian của hiện tượng tảo nở hoa làm nước biển đổi màu, chẳng liên quan đến thuỷ triều. Một số loài tảo sinh độc tố, vì vậy khi thấy nước đổi màu bất thường nên tránh tắm và không bắt hay nhặt hải sản ở đó.

Vì sao vùng chết hay xuất hiện vào mùa hè?

Nước ấm giữ được ít oxy hơn nước lạnh, tảo và vi khuẩn lại hoạt động mạnh hơn. Mùa hè nước còn phân tầng, lớp mặt ấm nổi trên lớp đáy lạnh, oxy không xuống được tới đáy. Khi bão hoặc gió mùa thu khuấy trộn nước, vùng chết thường tan đi.

Vùng chết có hồi phục được không?

Có thể. Ở nhiều nơi trên thế giới, khi nước thải được xử lý tốt hơn và lượng phân bón dư giảm xuống, chất lượng nước cải thiện dần sau nhiều năm, cỏ biển và cá quay lại. Điều kiện tiên quyết là cắt được nguồn dinh dưỡng thừa từ đất liền.

Thấy cá chết dạt vào bờ biển thì nên làm gì?

Đừng nhặt cá chết để ăn hay mang về, tránh tắm ở khu vực đó và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan môi trường. Nguyên nhân có thể là thiếu oxy, tảo độc hay chất ô nhiễm, chỉ xét nghiệm của cơ quan chuyên môn mới xác định được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138